МахIмудил хIакъалъулъ рагIи

 

Авар халкъалъул машгьурав поэт ХъахIабросулъа МахIмуд хун ункъоялда анцIгоялдасаги цIикIкIарал сонал унел ругониги, гъесул творчество рагIа-ракьанде щун лъазабун гьечIо, амма гьабураб хIалтIи гIезегIан буго.

МахIмудил гIумру лъазабиялда ва гьесул асарал халкъалда ричIчIизаризе хIаракат бахъарал поэталги, хъвадарухъабиги, гIалимзабиги, литературоведалги, журналисталги гIезегIан руго, гьезул цо-цоязул кучIдулги, харбалги, биценалги, ракIалде щвеялги данде росун руго гьаб тIехьалда.

МахIмудил асараздасан нилъеда бичIчIуна ХъахIабросулъа МахIмуд Дагъистаналъул литератураялда жаниб гуребги дунялъулго лирикаялда жанивцин бищунго тIадегIанал даражаялъул асаралги хъван, мугIрузул поэзиялъ тараб кIудияб нух ахиралде щвезабизелъун вачIун вукIин, МахIмудица Дагъистаналъул поэзия кIудияб борхалъиялде бахинабуна. Гьедин хъвана гIурусазул кIудияв поэт Н. С. Тихоновас.

МахIмудил хIакъалъулъ батIи-батIияб заманалъ басмаялда рахъарал кучIдул, ракIалдещвеял, биценал жеги гIемер ратила.

МахIмудил тIолабго творчествоялда абизе бегьула тIадегIанал пикрабазул, гьайбатал хиялазул поэзия бугилан. Жиндир заманалъ рукIарал гIумруялъул шартIазда тIад рекъечIев поэт, талихI кьечIеб рокьул къисматалъул «кьоял раниги», рекIел гьаваялъул «гьундул раниги» мурадалде щвечIо.

ГIемер рехсон руго, жиндирго кучIдузулъ тIубалареб гIишкъуялъул ва поэт вихьула зодивехун, бакъалдехун, моцIалдехун, цIвабзаздехун вуссун.

Къулгьудай сверараб саяхъаб гьава,

Гьундухъе бахуна, халкъги цебе тун,

Хабал гIазаблъаяб гIадалаб гIишкъу,

ГIадамалъ чIоларо, гIарщалде уна.

Мурад тIубангутIи – гьеб буго гъоб заманалъул мугьру, социалиял данде ккунгутIияз гIадамал цоцаздаса рикIкIад гьаризе эхетизабураб сангар.

МахIмудил гIемерисел кучIдулги руго цоцаздаса ратIалъарал, данделъизе, цолъизе кIоларел героязул хIакъалъулъ. Мурад тIубазе бегьулин ккараб мехалъцин рокьи ккарал мурадалде щун рахъунаро.

МахIмудил гIумру къокъаб букIана. ЧIаго вукIаравани, Муи къадаралде щун 2 сонги индал, инкъилабалъ цIияб гIумру гьабиялъул шартIал Дагъистаналде рачIиндал, МахIмудил поэзиялъулъги ккезе бегьулаан хиса - басиял.

Жив хисун нахъе хутIизе лъимерцин гьечIев шагIирасул ракI гIодобе биччазе бугеб жо букIана, жиндир гIумруялъул лъалкIлъун лъугьараб кечI ва рикIкIен гIемерал гьудул-гьалмагъзаби.

МахIмудида лъалаан гьес хадур гIолезе «къасидатал толел ругеблъи таманал рокьул» Амма гьесда лъалароян жиндир къасидатазул къимат тIадегIанаб даражаялда бахинабулеб, гьесул асарал данде гьарурал тIахьалги рахъулеб, жиндир поэзиялъул къимат тIолабго Дагъистаналъул халкъаз кIодо гьабулел къоял рачIинилан, живго чIван хваниги, халкъалъе цIикIкIун чIаголъана МахIмуд.

Биччанте гьаб тIехьги букIине ХъахIабросулъа МахIмудил гIумруялъул ва творческияб нух хадуб гIолеб гIелалъе, гIищкъу ккаразе пайда босулеб тIехьлъун.

 

Магомедов Сулейман Исаевич –директор школы с. Кахабросо.

 

 

ХъахIабросулъа МахIмудил шигIрияб нух.

ГIелмиял хIалтIухъабазулги, хзъвадарухъабазулги, шагIирзабазулги МахIмудил гIумруялдехунги, гьесул пагьму-гьунаралдехунги бугеб бербалагьи.

 

ХъахIабросу -Рокьул хъала

Дагъистаналда бищунго цIикIкIун лъалеб бакIлъун лъугьун буго ХъахIабросу. Гьенив гьавуна ва гIуна магIарул адабияталъул классик рокьул гIащикъ МахIмуд. Гьениб буго цоцазде шапаниги кIиго гIишкъул тIегь данде щвечIеб некIсияб Бекьилъ – пачаясул полковник ХIассан-Ханил нус Муил ватIан, гьелда цун аскIоб буго гIарацгIан бацIцIадаб лъим бецIцIулеб ва кIиго иццул лъим тIатIала чваханиги гъорлъе жубачIеб, Муил чилайдул гъалал чанги гъорлъ ччурал росдал лъар. Бекьдерил Хьопол балалъан жакъаги рагIулеб бугин ккола кIиго чIва бараб магIарул тIамуралъул хIасратал бакънал. ГIинтIе базабун хъурайсингун, хъвалаго тIамургун михъалъе гьимулев вугин ккола поэт. Гьединал пикраби ракIалде рачIинчIого хутIуларо ХъахIабросулъе щванщинахъе.

МагIарухъ ругел цогидал росабазде данде ккун батIаго хъахIабги гьечIо гьеб росу, амма бичIчIуларо ХъахIабросу абун щайдай гьелда абулебали, битIараб батизе ккола жидерго росдада гьединаб цIар лъеялъул хIакъалъулъ хъахIабросдерица бицунеб. Гьанже росу бугеб бакIалда рукIун руго гIатIидал ва ризал рохьал. Гьенив вачIарав ХъахIавилан абулев чияс жиндирго кули гьабун буго. Гьелда ХъахIасул кули абун абулаанила. Хадуб гьениб гIагардехун рукIарал  Щулалъул гохI абулеб росулъа гIадамалги гочун, рачIун гьез гьениб жидеего росу барабила. Гьелда цIарги ХъахIабросуйилан тун буго.

ТIоцебе росу ккураб заманги гьелъие кьучI тIамурал гIадамалги лъазе кIолеб гьечIо. амма росулъ ратулел археологиялъулал лъалкIаз бицуна росу цIакъго некIсияб заманалда ккураб букIин. ТIоцебе росу букIун буго Шулалъул гохI абулеб бакIалда. Унго-унголъунги тIаде кIанцIулездаса цIунизе щулалъаби ругеб бакI букIун буго гьеб, гьабсагIаталдаги гьеб гьединаб буго. ТIабигIат берцинаб расалъиялда гIумру гьабулезул цебегоялдаса нахъего аслияб магIишат гIи-боцIухъанлъи ва хурухъанлъи букIана. Доб заманаялда гьезул рукIа-рахъин ва культура цIакъго нахъе ккараб букIун буго.

Жиндир кутакал рагъал ккечIониги ва бодулъ цIар тIибитIарал гIадамал жаниса рахъинчIониги Кавказалъул рагъул соназда цо рахъалда хутIичIо ХъахIабросуги. Дагъистаналъул цогидал росабазулго гIадаб рагъулги кьалулги махI бахъараб букIана гьеб росдалги къисмат. Амма доб заманалъул хъвай-хъвагIаязда, гIелмиял хIалтIабазулъ, ракIалде щвеязулъ ХъахIабросдалги цIар батулеб букIинчIо. Киса-кибего  дандчIвалеб букIана Ахкент абун. ЛъарагI мацIалда гьеб рагIул магIнаги ккола «ХъахIабросу» абураб. Буго жакъаги Буйнакск районалда Ахкент (ХъахIабросу) росу. Дол церегосел хъвай-хъвагIаяздаги киса-кибего рехсолеб буго Ахкент росу. Гьеб букIине ккола нилъер ХъахIабросу, чияр цIаралде гъоркье ккараб.

Амма ХъахIабросдерил гIадамаз гIахьаллъи гьабуна I9I4 соналда букIараб тIоцебесеб дунялалъул рагъда. ГIурус пачаяс армиялда хъулухъ гьабулезе цIикIкIараб гIарац кьолеб бугиланги рагIун, гьенире Россия цIунун рагъизе ун руго ГIабдулвахIид, ХIанза, ИсхIакъ абулел гIадамал, гьезда цадахъго поэт МахIмудги. Армиялда хъулухъ гьабулел соназда хъварал ругин абулеб бугелъулха МахIмудица «Почтовой кагътиде керенги чучун», «Марям» гIадал гIатIидго магIарулазда гьоркьор машгьурал асарал. ХъахIабросдерица бицуна пачаясул армиялда хъулухъ гьабунилан къавулъ батIияб хис-бас ккечIин гьезул абун.

Совет власталъе гIоло къеркьолел соназда ва къватIисел улкабазул интервентазде данде рагъ гьабулеб заманалда хъахIабросдерил гIадамазги щулаго рахъ ккун букIана большевиказул. Гьеб заманалда МахIач Дахадаевасул отрядалда гьоркьор рагъулел рукIана багIарал партизанал ХIасанханов Ражаб, ХIажиев ГIалихIажи, ХIусейнов ГIабдула ва МахIмудги. МахIмуд вукIана МахIачил бухьенчи. Гьев МахIачил тIадкъаял тIуразарулаго цо нухалъ ХIоцоса Нажмудинил бандаз ккунгицин вукIана. ХъахIабросулъ букIун буго МахIачил цо отрядалъул рагъулаб штабги.

ХъахIабросдал тарихалда бакI ккола ва гьеб бечед гьабула магIарулазул цIар рагIарав поэт МахIмудил творчествоялъ. МахIмудил кучIдул лъала ва рокьула гIицIго магIарулазе гуребги Дагъистаналъул цогидал миллатазеги. ГIурусазул кIудияв гIалимчи профессор Жирковас гьадин хъвалеб буго МахIмудил ХIакъалъулъ: «ГIурус поэзиялда жаниб Пушкиница кинаб бакI кколеб букIараб батаниги, гьединаб бакI ккола Дагъистаналъул поэзиялда жаниб МахIмудицаги»,- абун. Поэт Н. Тихоновас абуна МахIмуд Кавказалъул Блок вугилан. МахIмудил кучIдул гIурус мацIалда руссинарун къватIире риччана Э. Капиевас.

 МахIмудил творчествоялда аслияб бакI ккола лирикаялъ, дол соназдаго гьес тIадегIанаб къимат кьун кIодо гьаюлей йикIана магIарул чIужугIадан. БичIчIулеб жо, сверухъ кколел ругел лъугьа-бахъиназги поэтасе асар гьабичIого толароан. Дагъистаналъул мугIрузда гьес хъвана «Гьаб бурангун лъугьа, дунял лъухъазе» абураб кечI. Гьениб МахIмудица магIарулал ахIулел рукIана бечедазде данде жидерго талихIаб ва эркенаб гIумроялъе гIоло къеркьезе. ХъахIабросдерица кIодо гьавуна жидерго вас. Росулъ гьесие лъун буго памятник, хабада абуни зонода къвалги бан, чIарай магIарулалъул образалда скульптор А. Сариджаца гьабураб зани, жидерго колхозалда лъун буго гьесул цIар, зама-заманалда ХъахIабросулъ тIоритIула МахIмудил къоял.

Жеги къоабилел соназул ахиралдаго ХъахIабросулъ рагьун букIана медпункт. Гьенив тIоцевесев учительлъун хIалтIулев вукIана ХIариколоса Сулейманов Наби. Гьелдаса хадуб I934 соналда гIаммаб лъай кьеялъул школаги рагьана.

I936 соналда байбихьана ХъахIабросулъ колхозияб багъа-бачари. Байбихьуда коллективияб магIишат цIакъго мискинаб букIана. Абизе бегьула дол соназда гьезул букIарабгIанасеб бечелъи жакъа ХъахIабросдерил щивасул азбаралда батулин. Амма дагь-дагьккун сонал анагIан цебетIей лъугьана колхозалда, киналго гьелда сверухъ гъункана ва гъеж гурун хIалтIана производство щула гьабизелъун. ХIалтIул гуреб мацI лъаларел чагIи ругилан абула хъахIабросдерида. ГIемерал рукIана дол соназда росулъ колхозиял церехъаби. Масала: гьединавлъун вукIана I937 соналда ДАССралъул Верховный Советалде районалдасан тIоцевесев депутатлъун вищун вукIарав Зубаиров Муса, Ленинил орден босарай ва гIемерал соназ гIачиязе хъулухъ гьабун фермаялда хIалтIарай доярка Лабазанова Зугьра ва гIемерал цогидалги. Жакъасеб гьаб захIматияб ахIвал-хIалалдаги колхозчагIаз жидерго коллективияб магIишат цIунун буго ва ракьалъеги гIи-боцIиялъеги хъулухъ гьабула киналго цадахъ рахъун.

ВатIаналде тIаде хIинхъи ккарал I94I-I945 рагъул соназда ХъахIабросулъа фронталде ана 42 гIолохъанчи. Гьезул ичIгояв гурони тIад руссинчIо. Берлиналде щвезегIан рагъулаб нух нахъа тана Чупанов МухIамадица. Гьесул бахIарчиялъе нугIлъи гьабулел чанго орденги ва медалги рукIана гьесул. Тушманасда тIад бергьенлъиги босун росулъе тIад руссана Ражабов Лабазан, ГIалиев ГIумар, ГIабдулаев ХIасан гIадал рагъухъаби.

Дол соназда хъахIабросдерица тылалдаги рукIун кумек гьабулеб букIана фронталъе. Гьез кьуна гIарацги, хинаб ретIел-хьитги, росдал магIишаталъул продуктабиги, гьел ана оборонаялъул щулалъаби гьаризе республикаялъул батIи-батIиял бакIазде хIалтIизе.

Улкаялъ рагъуца лъурал ругънал сах гьарулел соназда хъахIабросдерицаги хIаракатаб хIалтIи гьабуна жидерго росу гIуцIиялъе, росдал гIадамал кинабго рахъалъ хьараллъун рукIинариялъе, рукIарахъиналъул культура берцин гьабиялъе. Общественнияб производствоялъулаб гIуцIарухъанлъиялда хъахIабросдерица церехун галаби тIамуна.

ГIемерал соназ росдаеги ва росдал магIишат цебетIеялъеги бетIерлъи гьабуна Дадаев ДарбишмухIамад, Сулейманов МухIамад, Лабазанов ГIабдула гIадал гIуцIарихъанлъиялъул ишалъе гьунарги махшелги бугел гьалмагъзабаз. Ункъоабилел соназда МахIмудил цIар лъураб колхоз республикаялъул церетIурал магIишатазул кьерда чIезабун букIана гьелъул председатель ХIажиева Разиятица. Гьей йикIана Дагъистаналда колхозалъе бетIерлъи гьабулей кIиабилей чIужугIадан.  

Гьанже ХъахIабросдерил жидерго руго гIалимзабиги, республикаялъул батIи-батIиял бакIазда хIалтIулел махщел бугел специалисталги. Дагъистаналъул медицинаялъул институталда кIудияв преподовательлъун вуго гIелмабазул кандидат ГIалискандиев ГIабдурахIман. Экономистасул тIадегIанаб лъай буго ХIасанов МухIамадил. Амма магIарулазда гьев лъала МахIмудил творчествоялъул хIасратав пропагандист хIисабалда. Гьев кколаМахIмудил фондалъул правлениялъул председатель. Гьесул битIахъегояб жигаралдалъун къватIире риччана МахIмудил кучIдузул ва гьев лъалезул ракIалде щвеязул тIахьал, кибего рагIизабун кIодо гьабуна ХъахIабросулъа МахIмуд гьавуралдаса I20 сон тIубай, росулъ цIи гьабуна поэтасул музей.

ХъахIабросдерил бицунеб бугелъул, бицен гьабизе ккола гьелда цун аскIобехун бугеб Бекьилъ росдалги. МахIмудил хIасраталда рокьи ккарай Муил ватIанин аби гуреб, гьеб росдал хIакъалъулъ нахъе цIунараб тарих гьечIо, жакъа гьениб цо чанго мина гуреб хутIунги гьечIо. гьеб росу цIунун хутIунгутIиялъе аслияб гIиллалъун ккола I944 соналда бекь Чачаналде хIалалъ гочинари. I956 соналда Чачаналдаса нахъе рачIунаго гьел умумузул некIсияб бакIалдеги тIад руссинчIого Хасавюрт шагьаралда чIана ва жакъаги гьентр руго. НекIсияб Бекьилъ хутIана гIицIго умумазул хабалаби. Гьениб буго МахIмудил йокьулей Муил хабалги. Зама-заманалда ХъахIабросулъе – МахIмудил ВатIаналде щварал гьалбал щвезе уна Муил хабадеги.

Лъабкъоабилел соназул ахиралда чIаго вукIана Муил гIагарав чи Бекьилъа Албуриев ИсупхIажияв. ГIумруялъул ригь арав чи вукIаниги ИсупхIажияв вукIана МахIмудил творчествоги бокьулев, хIал кIун гIадамазда гьоркьор гьесул кучIдулги тIоритIизарулев ва гьел кучIдул жиндицагоги ахIулев чи. ИсупхIажияс жинцагоги гьарулаан кучIдул. Гьес абулаан жиндир заманалда рукIарал чагIи МахIмудги Муиги рукIаралани, жинца гьей Муи къан ккун гъежгун МахIмудие кьелаанилан.

Цо нухалъ гьалбалгун цадахъ Бекьилъе щвараб мехалда ИсупхIажияв вукIана нижеда цадахъ бекьдерил хабалалъе Муил хоб бихьизабизе вилълъунев чи. Нижеда цадахъ гьениве унилан бекьдерил руччабаз гьесде рикIкIунареб чIегIераб-хъахIаб жо толеб букIинчIо. «Кин мун, яцалъул вас, нечоларев МахIмутIил чукъа-рахханги бачун Муил хабатIе ине» абулеб букIана гьез. Гьезухъ гIенеккулев вукIинчIо ИсупхIажияв. «ХвезегIан МахIмутIицаги течин, хабалалъ хIалхьи нужецаги тоге гьелъие» абулеб букIана бекьдерил руччабаз нижедеги семулаго. ИсупхIажияс абуна бекьдерие гьабсагIаталдаги бокьуларила МахIмутIилги Муилги гьоркьоблъиялъул бицине абун.

Нижгун цадахъ сапаралда вукIарав магIарулазул цо цевегосев поэтас ИсупхIажиясда  щибго ургъичIого абуна МахIмуд чIвараб мехалда Муица гьабураб магIуцин гьечIодайин хутIун абун. «Бекьилъ гIадат гьечIо чIагояз хваразухъ гурони, хвараз чIагоязухъ магIу гьабулеб» - ян абуна ИсупхIажияс. Киналго цадахъ рукIаразе кеп щвана. Дов поэтаста лъалеб гьечIоан Бекьилъа МахIмутIил йокьулей ХIасанова Муи I9I7 соналда хварайлъи. Гьелъул кIиго васасги ясалъги гIумру гьабулеб буго Хасавюрт шагьаралда. Муил вакьадасде абулеб букIун буго Кудали ХIасан абун. Гьедин абиялъе гIилла букIун буго ХIасан гьанжесеб Гъуниб районалъул Кудали росулъ гIараб гIелмуялъе цIалулев вукIин.

ХъахIабросулъ вуго гIемерал соназ жив росдал культура-лъай кьеялъул учреждениябазда хIалтIарав, гьанже хIалхьуда вугев, ГIисаев МухIамад. Гьес гIемераб хIалтIи гьабуна росулъ ва районалда культура – лъай кьеялъул хIалтIи цебетIезабиялъе. БитIахъего гьеб ишалъе вижарав гIадав чи вукIана гьев жиндирго заманаялда. Гьанже жиндирго махщел гьес лъималазухъеги кьун буго. Дагъистаналъул культпросвет училище лъугIарай яс Кавсарат хIалтIулей йиго росдал библиотекаялда, вас МухIамадрасул абуни культураялъулгун рекIелгъей гIуцIиялъул централда заведуюшийлъун.

МахIмудил хIакъалъулъ хабар ккараб бакIалда ГIисаев МухIамадица аскIор ругел кIалдире балагьун хутIизарула. БитIухъего энциклопедист вугин абизе бегьула гьесда МахIмудил творчествоялъул рахъалъ. ГIажаибго ракIалде жо чIолев чиги вуго гьев. Гьесухъа бажарула МахIмудил щибаб кочIое баян кьезе. МахIмуд гьавуралдаса I20 сон тIубаялъул юбилей гьабизе хIадурлъулаго магIарул хъвадарухъабигун ва Авар театралъул хIалтIухъабигун цадахъ ниж ун рукIана ХъахIабросулъе. Ниж рачIун ругиланги рагIун гьалбадерихъе вачIана М. ГIисаевги. Гьев кIалъалеб мехалда сихI къотIун чIун рукIана киналго. Дида аскIовехун вукIарав поэт ГIабасил МухIамад битIахъего гьесухъ гIенеккун хаган хутIун вукIана. «ХIикматав чи вихьулищ, ле! Гьадинал гIадамазул адаб гьабизе, гьел цIунизеги ккола» - ян щурана дидехун гьес. Нижго кватIулел рукIин гурони, ГIисал МухIамадида аскIоса ине лъиего бокьулеб букIинчIо.

ЦIакъ битIун абуна ГIабасил МухIамадица. Гьединазул къимат гьабизе ккола. Амма мустахIикъазул кидаго гуро нилъеца къимат гьабулеб. ТIокIаб лъиего кьечIониги ГIисал МухIамад мустахIикъав вукIана Дагъистан Республикаялъул культураялъул мустахIикъав хIалтIухъанасул цIар кьезе. Амма гьеб хIурмат гьабун гьечIо, районалда гьесул ургъалида вугев чи гьечIого гIаги батила.

 МахIмудил хIакъалъулъ

Рокьул ахир

Унсоколо росдал тарих данде гьабиялъе дие гIемер кумек гьабурав ХIайбулаев ГIабдулхIамидица бицана:

- Рагъул сонал рукIана дол. Хабар кIалалъего инсухъе рачIунаан ГIалил ВухIамил Гъази, ансадерил машгьурав устар Къебедасул МухIамад ва ХIожол ХIасанил ХIажимухIамадги. Бихьа-рагIараб бицунел рукIунаан. Гьениб цо сордоялъ хабар ккана ХъахIабролъа МахIмудил хIакъалъулъ.

Цо моцI банила жидер бакIалда МахIмудицаян бицана ГIалил ВухIамил Гъазица. Щибаб сордоялъго гьес канлъи къотIилалде ансадерил росу тIарада бугеб Курагул ицц бахунаан росулъа къватIиве ине. ЦохIо буртина гуреб кодобги букIунароан. Цо нухалъ дица гьесда гьикъана щибаб сордоялъ эхеде росулъе унев вукIин гуреб, щай уневилангIайги бицунеб гьечIоха дуцаян. Муигун дандчIвазе унаян жаваб кьуна гьес. Дица МахIмудида абуна божизе кIоларилан. Цинги метер къасде дида цадахъ вилълъине къачIаян абуна МахIмудица.

Ккараб къотIиялда рекъон дицаги МахIмудицаги цIараб заманалде бекьдерил рагIалде сапар бухьана. Гьенире щварабго, МахIмудица абуна гьале гьаб хьонда гIодовги вукIун, доле доб махил гъотIода гъоркье балагьун вукIаян. МахIмуд ана.

ГьитIинабго гохIтIеги вахун, гIансахIинчIалъухъего ахIдана гьев. Заман балелдего ячIана Муи. Гьеб заманаялда ракIалде гьечIого гьури багъарана ва базе лъугьана цIад. РатIлилъан тIеренго вукIана дун. Гьелъ батила гьенив кутакалда квачан дун ва гьабсагIаталда дилъ бугеб унтиги гьеб сордоялъ ккараб буго. МахIмудги Муиги абуни буртинаялда гъоркъе лъугьун ана.

Гьелда тIадеги Къебедов МухIамадицаги жубана Карпаталъул мугIрузда рагъда вугеб бакIалда МахIмудида гьеб сордо ракIалде щун бугилан. Цинги МахIмудица Карпаталда гьабураб буго «МАКЬУ» абураб кечI. Цинги Къебедасул МухIамадица рикIкIана:

Хасел чIолеб заман, халатал сардал,

Рогьине хIал кIвечIо, кIал гьикъун чIана.

Пури пун чвахулеб цIадал гьаркьихъе

ЦохIо буртинадукь кьижун ватана.

Бищун цIикIкIун ани анцIго дакъикъа.

ТьIокIаб заман бачIо, ячIана гьудул,

ЦIакъго нахъе цIани цо читбиралде,

Танкан хурхун чIана холей йигилан.

Хадуб гьес бицана. Радал гIужалъ МахIмудги дунги рокъоса къватIире рахъун рачIунаго тIохил рагIалде щун рукIана. Гъоркьан тIаде ячIуней йигоан Хъарамагьдил Написат абулей берцинай гIадан. Нижер адаб гьабун нижедехунги кIалъана гьей. Цинги дица гьелда валагьун МахIмудида абуна гьалъалде цо-кIиго кочIол рагIи абеян.

Гьеб лахIзаталъго МахIмудица гьадин абуна:

 

Бичун чохтIо къала чи тIагIадица,

Чирахъул нур гIадаб нодоги лъухьун.

Чилайдулаб явлухъ хьвагI-хъвагIун чIвала

ЧIобогояб дир ракI пана гьабизе.

Балагьун гьаглъулеб гьимиги буго,

Гьимун ца бихьани бихьинал холеб.

Гьадинго бицунеб каламги буго,

КваначIого гIадан рагIун гIорцIулеб.

 

Хадубги гьес бицана МахIмудица Муи хъамиялъулги. Муиги хъамун вукIарав МахIмуд гьелдаса цIакъ разиго вукIун вуго. Муицаги рагIи кьун букIун буго гьесие лъадилъун ячIине. МахIмудица Муил эбел-инсухъе чагIи ритIун руго яс разилъун йигилан магьари лъезе изну кьеян. Хадуб ясалъул рахъалдасан гIагарал чагIи рачIуна Муил пикру лъазабизе. Гьениб Муи МахIмудие кьун букIараб рагIуе хисун йиго ва гьесие ине инкар гьабун буго. Муи хисидал МахIмудица абурал рагIаби гьал руго:

 

МагIарда тIегь гIадин тIул-ракI бакъваялъ,

Каранда речIчIана тIухьидул гулла.

Гаргар берцинилгун харбихъ гIенеккун,

Хайир дий кьунгутIи хIакълъана гьанже.

 

Гьеле гьениб лъугIана МахIмудилги Муилги, гIемер соназ халат бахъараб, магIарулазда гьоркьоб гIицIго бицадулъ хутIараб гIащикъаб рокьи.

 

                    КIиго кIудияв поэтасул цохIого пикру

 

Къоабилеб гIасруялъул байбихьуда гIумру гьабун рукIарал кIиго халкъалъул кIудияв поэтал – лирикал ккола Сергей Есенинги ва ХъахIабросулъа МахIмудги. Амма гIажаибаб жо, доб заманалда цоцазда лъазе ва цояз цогидазул асарал цIализе рес букIинчIебзаманалда, гьев кIиявго поэт цохIо пикругун кIалъай. Нужго балагье: I9I4 соналда хъвараб цо кочIолъ С. Есениница абулеб буго:

 

Дида абунани

Русь жибго тейин,

Дуе алжан бугин

Дицаги абила:

Нужеца къачIан

Алжан кIваричIин

Дирго ватIан кьейин

Бокьухъе дие ….

 

МахIмудицаги абулеб буго:

 

Дунял гIаламалъе

Алжан бикьулев,

Алжан дуего те

Дой яс дие кье …

 

«Ансадерил сверабазда» абураб тIехьалдаса босараб

МухIамад СагIадулаев

 

ДУР ГIАДАЛ АСАРАЗ РОСАБИ ЦIЕЧIО

 

МахIмуд вукIана Унсоколо районалъул ХъахIабросулъ гьавурав аваразул машгьурав кочIохъан. МахIмудил эмен МухIамадги вукIун вуго рохьове ун тIурччи бухIун, Хунзахъ базаралде хьвадун гьеб бичун, гьелдалъун магIишат гьабулев мискинчи.

МахIмуд гьавураб сон битIахъе лъазе кIоларо. Амма МахIмуд, дир хIисабалда, дидаса цIикIкIарав вукIине ккола. Кинан абуни, дида МахIмуд вихьана тIоцебесеб нухалъ Хунзахъ базаралдаса вуссун вачIунев чи, нижер росулъ рещтIун гьоболасул бакIалда кечI ахIулев. Гьеб заманаялда МахIмуд вукIана михъида хIур чIварав гIолохъанчи. Дунилан абуни, гьесул кочIохъ гIенеккарал гIадамазе бакI къварилъарабго къватIире гъолел лъималазда гъорлъ вукIана. МахIмуд, гьеб заманаялда жиндицаго кечI ахIаниги, ХъахIабросулъа МахIмуд абураб цIаралдалъун машгьурав вукIинчIо. Гьелдаса чанго соналъ хадуб бахъана магIарулазда жаниб МахIмудил борхараб гьаракь ва гьелдаго цадахъ тIиритIизе байбихьана гьесул пасихIал кучIдузул асарал.

Гьелдаса хадуб дида МахIмуд чанго нухалъ вихьана. Хунзахъ гьесул божарал гьалбал ва гьудул-гьалмагъзаби лъугьун рукIана, гьениве гIемер вачIунаан. КIиабизе дида вихьулеб мехалда МахIмуд, цояб рахъалде хьвазабун, бекун тIагъурги лъурав, кьурарал михъазул, цоцалъ гъункарав гIолохъанчи вукIана. Гьеб заманаялъ МахIмудил рилълъада жаниб цебеккун букIинчIеб гьитIинабго гIунгутIиги букIана. Гьелъие гIиллаги букIана, гIадамаз бицанихъе гьадинаб:

ХIоцоса Нажмудиница Унсоколо наиблъун жив ккараб заманаялда МахIмудги гьалмагъги, гьез жиндир квидул хъунилан багьанаги батун, жанир тIамун руго. МахIмуд гьелъие мукIур гьавизе кIвечIеб мехалда нукарзабиги тIамун, Нажмудиница гьесда нусго цIал кьабун буго. Нукарзабаз гурхIел гьабулеб бугилан, гьезухъаги босун, «гьадин кьабгIе» - янги абун, цо чанго нухалъ жинцагоги кьабун буго. Гьелдаса цо сакъатI (гьитIинаб гIузру) ккун МахIмудица цояб бох дагьаб къватIисан босулеб букIана….

…. МахIмудил кочIохъанлъиялде нуцIа рагьулаго, гьенир нилъеда цере чIола, гьесул заманаялъ магIарулазда жанир рукIарал кучIдул хъвалел гIадамазул цо къокъа….

… Амма МахIмудил гьел кочIохъаби хадур гIунтIулареб жиндирго хасаб цоги батIияб нух букIана. Масала, МахIмудица релълъинабулаан цо жо, цо жоялда гIадин, цо чанго жоялдасан данде гьабураб хIал гьединабго цоги хIалалда. Мисал:

…. Борхатаб магIарда кIиго гIишкъул тIегь

Цоцазде щапула, данде щоларо,

Гъваридаб кIкIалахъе кIиго иццул лъим

Цоцазде чвахула, гъорлъ жубаларо.

Гьаниб МахIмудица нилъеда цебе чIезабулеб буго борхатаб мегIералъул сурат, гьениб гьорочахъдилеб бугеб кIиго гIищкъул тIегь. КигIан цоцаде щапаниги щолеб гьечIо кIиябго данде. Гьеб суратги бихьизабулеб буго МахIмудица, матIуялда жанисан гIадин, гIажаибго гвангъарал рагIабазда жанисан, киназего загьираб хIалалда. Цинги гьеб сураталда релълъинеги гьабулеб буго гьес жиндаги жиндир йокьулелдаги гьоркьоб бугеб гIищкъул хIал, жидер цоцазде гьелчолел ругел панаяб рокьул хиялал ва кин гьабуниги кколеб гьечIеб жидерго данделъиги.

КигIан недегьал, гьуинал магIнаби МахIмудица гьанир нилъеда цере лъолел ругел ва кигIан берцинаб, гьайбатаб форма гьел магIнабазда тIад гьес ретIунеб бугеб! Бихьулищ гIадамазул рекIелъе гьел рортун унел куц ва изну босичIого гIинда жанире гьел лъугьун унел куц! Дуца гIажаиблъи гьабуларищ: гьезул хIеренлъиги, недегьлъиги, бигьалъиги, гьуинлъиги,  амма, жидеда релълъараб сипат-сурат гьабизе лъугьани, чIегIераб цер гIадин, гьел цереса лъутулеб куцги!

Гьале, гьаб буго МахIмуд загьирлъизегIан борлъичIеб жавгьар ва жеги гьес гурони магIарул кочIохъабаз квелъ бан букIинчIеб тагьи. Гьалдайин абулеб литератураялда жаниб бигьаябги, захIматабги, гIагарабги, рикIкIадабги абун. Гьабго мурадалде бачIараб буго МахIмудил тIадехун рехсараб куплеталъул нахъиял мухъазулги магIна: гьенибги МахIмудица нилъеда цебе чIезабулеб буго цо гъваридаб кIкIал, гьеб кIкIалахъе чвахулеб кIиго ицц, цоцалъе жубачIого лъаргъун гIодобе унеб гьеб кIиялъулго лъим. Гьелдалъунги бичIчIизе гьабулеб буго гьес жидедаго гьоркьоб бугеб рокьул хIал, кигIан цоцаде чваханиги гьечIеб данделъи.

Сунда жанисан  МахIмудица гьеб сурат нилъеда цебе чIезабулеб бугеб? Гьеб буго берцинал, гьуинал, мацIалда ругьунал, цIорол матIу гIадал гвангъарал рагIабазда жанисан. Гьединго цIунун буго МахIмудица гьаб кIиябго куплет цоцаде бухьинабиялда жаниб цIакъ берцинаб ва адабияталда жаниб букIине кколеб, гвангъараб нух. КечI гьабизе ккани, гьелда жанир цоял гьаниса росун, цоял дорасан росун, данде гьарурал мугь-тIех гIадал хурхарал рагIаби рукIине бегьуларо. Гьел рукIине ккола цоцадехун недегьал, гьуинал, цоял рехсани цоял ракIалде щолел, мугъги чехьги гIадал, цоцаде гIагарал. Масала, чол бицен гьабуни, кьили, цIал  ракIалде щола. Рагъул бицен гьабуни, аскар, сурсат ракIалде щола. Щакъидал рехсей гьабуни, къалам-кагъат ракIалде щола. Бихьулищ МахIмудица гьанибги: мегIерги, кIкIалги, борхалъиги, гъварилъиги, кIиго тIегьги кIиго иццги, цоял рехсани цоял ракIалде щолел, цоцадехун гIагарал, божарал магIнаби берцинго хурхун ругел куц! Бищунго гIажаибабги берцинабги буго цоцаде щапулеб кIиго тIегь данде щунгутIи, ва цоцаде чвахулеб кIиго иццул лъим гъорлъе жубангутIи. Кисан МахIмудица жидедаго гьоркьоб бугеб хIал борцине гьадигIан берцинал ва хIакъикъиял магIнаби росарал?

Гьаб кIиялдаго релълъараб лъабабилебги хIакъикъаталда релълъараб сипат-сурат балагьизе лъугьаха нилъ, магIарул хъвадарухъаби, батулищан бихьизе.

Гьеб нухдасан рачIарал рагIаби МахIмудил асаразда жанир гIемер руго. Гьезда гьоркьоса ккола, масала, гьал хадур рехсарал куплетал:

Дунял гIаламалъе гIищкъул рукъги бан,

Дун къотIнов хутIана къадал ракьанда.

Къиралзабазецин рокьул кьоги лъун,

Дун къотIнов хутIана къадал ракьанда.

 

КигIан берцинал ва гIадамазул рекIелъе асар гьабулел рагIабиха гьел ругел! Гьединлъидал магIарул кочIохъаби рахине захIматал болъодал хIокIал МахIмудил асаразда жанир дагьал гьечIо. бичIчIулев чиясе мисал бачаниги гIола….

…. МахIмуд вуго аваразул халкъалда жанив вахъарав хIакъикъияв кочIохъан ва кигIан лъикIаб къимат кьуниги, гьелъие мустахIикъав махщалилавги. МахIмудил асарал загьирлъаралдаса нахъе цере рукIарал кочIохъабаз хъварал асаразе эркенлъи щвана. МахIмудил кечI лъан хадуб лъицаниги батIияб кечI ахIулеб букIинчIо. гIенеккарал гIадамазги «МахIмудил», «МахIмудил» абун цадахъ гьаракь гьабулеб букIана. Гьесул рухIарал, ургьисан рачIулел рагIабаз гIадамазул ракIазе батIияб асарги гьабулеб букIана. МахIмуд живгоги халкъалъе цIакъ вокьулев, хасго гIолилазе цIакъго хирияв чи вукIана. Чан гьайбатай бахIарай, берцинаб дарай катанги ретIун, халкъалъе МахIмудица сайгъатлъун гьаюрай? КигIан гвангъарал цIорол рюмкабахъеги тIун МахIмудица гIащикъзабазда «Ал-шараб» гьекъезабураб?

МахIмудил цого-цо ккараб гIайиб буго гIумру къокъав вати. Жакъа литератураялъул гьадигIан къимат гьабулеб къоялъ, чIаго вукIаравани, МахIмудил гьаракь цо Дагъистаналда гуребги, кибго тIибитIун инаан. Живго МахIмудги гъоркь вукIарав гурев, цоги батIияв МахIмудлъун вахъинаан….

МахIмуд вуго вацIцIадав магIарулав ва магIарул литератураяда жанив гIун вачIарав махщалилав. МахIмудил кочIохъанлъиги буго чияр асаралде гъорлъе инчIеб жиндирго бечедаб ва халкъияб кьуваталда тIад бижараб тIабигIияб гьунар. МахIмудил лъикIал рахъал росизин ва гьесул гвангъарал халипазухъе тIун тIабигIиял кучIдул хъвазе ругьунлъизин!

 

ЦIадаса ХIамзат

«Гьудуллъи» журнал № 3. I974 с. гьум. 9  

 

МАХIМУДИЛ РОСУЛЪ

 

ГIадамал рещтIуна Къайисил хабада

Къоно ричIичIого салам гьабизе,

Гьалбалги рачIуна ХъахIабросулъе

Хъирул кьуртIа чIарав МахIмуд вихьизе.

 

Гьалбал гIемер рачIуна Унсоколо росу къотIун, бакътIерхьудехун балагьун, борхьил рачI гIадин кIичI-кIичIарал нухаздасан уна МахIмудил росулъе – ХъахIабросулъе. Гьенире щвезе цо-кIиго верст хутIараб мехалъ, кваранисахун сверула МахIмудие тIолабго гIумруялъ йокъулей йикIарай Муил росулье – Бекьилъе. КIудияв гIащикъасул къисмат гIемерисеб гьаб гьитIинабго росдада бухьараб букIана. Гьаний йикIана алжанги тун поэтас гьарулей йикIарай ва «ЧIегIер ралъдадаса гама кьуниги  кьеларилан» абурай Муи. Рокьуца бухIулеб керенгун, рогьалил бакъгун цадахъ гьеб минаялдаса дандбитIараб гохIде.

 - Хьопол балалъе вачIунаан МахIмуд, ва тIубараб къоялъго гьенисан росулъе босун бачIунаан кIиго чIва бараб пандуралъул рекIел чIвабзазда багъулеб гъаракь.

Дагьаб цебе МахIачхъалаялдаса рачIарал гьалбалгун ниж Бекьилъе щвараб мехалъ, Муил хабаде ана. Нижеда цадахъ вукIарав цоясин абуни, Муил хабадаса кIиго килищалъ ккураб ракь, квербацIцIалъул рагIалдаги бухьун, цадахъ босунцин ана.

ЦIатIанихъ росулъ йикIана МахIмудица ячун йикIарай Жамилат. Гьелъ  бицунаан Муи хвараб мехалъ, поэт кутакалда гIодов чIван вукIанилан ва сардал-къояз рукъалде вуссинчIого бакI-бакIалда сверулев, ссан-гохIазда вукIун вуго. Гьай-гьай, хIакъаб жо, кIудияб рухIалилъ вугев, бакIаб гьир тIаде бегун арал гьел сагIтаз МахIмудица Муил хIакъалъулъ щиб букIаниги абун батизе бегьула, амма нилъехъе щвараб жо гьечIо.

Гьале ХъахIабросуги. Гьанир руго хIатIида гIицIго кIудияв поэтас мерхьарал сухъмахъал.

Росдал гIадамаз МахIмудие гьаниб памятник лъун буго ва жидерго гIагараб колхозалъе кьун буго кIудияв поэтасул цIарги. Росу бакьулъ, тIаде рачIараз тIоцебе салам кьолеб бакIалда лъун буго гьеб памятник. Хъирул кьуруялдасан кьурун михъалгун нилъгун цадахъ гьаб годекIанив вугев гIадин ккола поэт.

ЦIилъараб ва хисараб ХъахIабросулъ некIо букIинчIеб ва гьезул гIадамаз макьилъцин хиял гьабизе рес букIинчIеб гIемераб жо дандчIвазе бегьула. Хисун руго гIадамалги, гьезул рукIа-рахъинги. Амма доб араб гIасруялъул бицен къотIуларо гьазул годекIаниб. Бищунго гIемер гьаниб рагIизе бегьула тIурччи бухIун бетIербахъулев вукIарав Анасил МухIамил вас МахIмудил хIакъалъулъ.

I969 соналъул хаслихъе Унсоколо МахIмудие памятник рагьулеб мехалъ, литератураялъул кIудияб праздникалде сверана гьеб къо. Поэтазда, гIалимзабазда, партиялъулги советиял хIалтIухъабазда цадахъго трибунаялде вахана гьанже нахъе ругездасан Муил бищунго цевесев гIагарав чи, 60 ялдаса цIикIкIун сонал рарав Албуриев ИсупхIажияв абулев чи. Гьес цIалана МахIмудилги Муилги хIакъалъулъ бицунеб пасихIаб кечI. гьеб кечI гьабун бугоан живго ИсупхIажияс….

ХъахIабросулъ МахIмудил кьерилал гьанже килщаз рикIкIинегIанцин хутIун гьечIо. амма жалго хун ракьалде аниги, харабаз кIудияв поэтасул хIакъалъулъ бицен жидерго лъималазухъе кьун тун буго.

ГьитIинаб гьечIо ХъахIабросдал хабал. Церего кIочарал чанги занал руго гьенир. Щибаб заниялъухъе нилъ рачунел нухалги руго. Амма бищунго цIикIкIун  мерхьараб буго МахIмудил заниялде аскIоре унеб нух. Гьенире гIадамал щвечIеб къо къанагIатги букIунеб гьечIо. I950 соналзул ахиралда ХъахIабросулъ хIалтIулей йикIана рикIкIадаб Россиялдаса школалде ячIарай гIурус яс – Мария. МахIмудил росуцоялгун хехго ругьунлъана гьей. Гьелда лъалаан магIарул мацI ва гьелъ Марияе кумек гьабуна МахIмуд вичIчIизе. Гьей асир гьаюна поэтасул пасихIал кучIдуз. Щибаб къоялъ гьей поэтасул хабаде унаан ва заниялда къвалги бан гIодулаан. Гьелъул магIил гаралин абуни, МахIмудил хабада гьелъ жинцаго гIезарулел кьер берцинал тIугьдузде тIаде тIинкIулаан. Гьеб букIана бухIараб магIу.

Дида ракIалда буго дол соназда гьей гIурус ясалъул хIакъалъулъ «БагIараб Байрахъалда» бахъун букIараб кIудияб макъала. Нилъер вокьулев поэт ХIамзатил Расулицацин абуни Мариялде кечIцин гьабун букIана. Гьале гьеб кочIол байбихьи:

 

ГIагарай Мария, кье дихъе дур квер.

ГIодовеги къулун къочилин гьелда.

Бекь-ХъахIабросулъе хъахIлъи рехигун

МахIмудил хабаде мун ячIаралъухъ.

 

Гьес кочIолъ ахIарал тIаса мугIрузул

ТIугьдулги росун мун гьений щваралъухъ,

Гьесул санал рараб зоноде къулун

Къварилъун бадиса магIу тIуралъухъ…..

 

ХъахIабросулъа цеего нахъе ана Мария. Хабада абуни тIугьдул речIалел гьечIо. цIалдохъабаз щибаб соналъго гIезарула гьел. ХъахIабросулъез абула Мариял аманат бугилан.

 

ХъахIабросулъ цIунун хутIун буго поэт жанив гьавураб гьитIинабго рукъ. Гьелъул къадалъ мраморалъул цIвакараб къанида рикIун руго: «Гьанив гьавуна ва ГIуна поэт МахIмуд» абун.

Рокъоб цIунун хутIун буго МахIмудица накалде накуги бахинабун, гIисинккун тIармида килщалги кIутIулаго хIасратал жугьаби ургъулел рукIараб басриябго нар. I9I9 соналъул хаслихъе ахирисеб нухалъ гьеб наралда тIад вегана ва дунялалъулгун къо-лъикI гьабуна поэтас.

Меседил гIадал нах, гIарцул гвангара

ГIадада хвелилан хиял букIинчIо.

 

Поэтасде тIадеги къулун гьел рагIаби абуна цо кинаялиго магIарулалъ. Бицен буго гьел рагIаби рагIигун МахIмудил михъилъе гьими реханилан.

Цосина жиндирго гьал рагIаби ракIалде щванадай гьеб лахIзаталда МахIмудида:

 

Дунго хвананиги халкъалда лъалел

Къасидатал тана таманал рокьул.

Ракьулъ вукъаниги къанихъ урхъараб

Къо гIемер бачIина гIищкъу ккаразде.

 

 

М. СагIадулаев. Унсоколо.

 

 

КИНАЛГО ЗАМАНАБАЗУЛ ШАГIИР

 

                  ТIокIалъ вахинаро ХъахIабросулъе

                  МахIмуд жанив гьечIеб росу бихьизе.

                  Рокьул гIащикъасул мурад тIубайчIеб

                  Муи жаний гIураб Бекьилъе щвезе.

                  МахIмуд дур хабада чIагоял тIугьдул,

                  ТIубараб лъагIелалъ лъола гIолилаз.

                  Дуца нахъе тарал рокьул жугьаби

                  РекIехъе рикIкIуна харабаз жеги.

 

Унго-унголъунги киналго гIелазе мисаллъун хутIулеб, кинабго рахъалъ нилъ ургъизе тIамулеб, цогиязулалда релъинчIеб букIана МахIмудил гIумруги гьесул асаралги. ТIадегIанаб къимат кьуна ХъахIабросулъа МахIмудил творчествоялъе, Кавказалъул халкъазул литература жинда лъикIго лъалев гIурусазул машгьурав шагIир Н. Тихоновас. Гьес МахIмудида Кавказулъул Блокилан абуна. Литературияй критик Н. Капиевалъ МахIмудил шигIрабаз хIайран гьайидал абуна гьесде: «ЦохIо жиндиего хасиятаб пагьму гьунаралъул поэтилан». АбичIого гIоларо МахIмудил къисматги, жиб гIумруялъул хIалбихьиялъ рехсарал асаралги жеги рагIа – ракьанде щун лъицаниги лъазарун гьечIилан.

Мискинав магIарулав Анасил МухIамадил васасе щвана доб заманаялда нилъер бакIазда щолеб букIараб даражаялда лъикIаб динияб лъай, ГIашилтIа, Рихьуни, Унсоколо, ЧIикIаб гьев цIалана лъикIа–лъикIал гIалимзабазда цеве. Гьездасан МахIмудица босана бусрбабазул динияб гIелмуги, лъана гIараб мацIги, цIалана бакъ баккул рахъалъул гIатIидал поэзиялги. Гьес тIад чIун лъазаруна ГIумар ХIаямилги. Саадилги, ХIафизилги цогидал шагIирзабазулги асарал.

МахIмудие рес букIана жиндиего щвараб лъикIаб лъаялдаги рекъон хIалтIизе бокьараб бакIалда дибирлъун яги цогидаб иш гьабизе. БажаричIо гьесухъа Инхоса ГIалихIажиясухъаги цогидал шагIирзабазухъаги гIадин гIодобе биччараб гIумру гьабун, эбел –инсуеги, гIагарлъиялъеги, гьудул–гьалмагъзабазеги бокьухъе дибирлъиги гьабун чIезе. МахIмуд гьелъие вижун вукIинчIо МахIмудги ЧIанкIаги рукIун руго Рихьуни мутагIилзабилъун.

Саназ ЧIанкIа кIудияв вукIун вуго. Гьезда аскIове вачIуна Игьалиса цо гьобол. Гьес абула ЧIанкIаде аскIове вилълъанин йокьулелде кечI гьабизе, – ян. Цебеги дир  эбелалъеги инсуеги гьес гьабун букIараб кечIалъ кумек гьабунилан.ЧIанкIаца МахIмудида абула: дица гьав васасул эбел–инсул гIащикъаб рокьи мурадалде щвезе гьабунин, гьавги йокьулейги данде гьаризе дуда тIадаб бугилан. МахIмудица гьоболасда гьикъула: гьедин хиралъизе дуда гьелъул щиб  бакI берцин бихьулеб? - ян. Гьес жаваб кьола, гьей бицинегIан берцинай гIадан гуро, -  ян, рес бугей йикIиналъ йокьун йигилан. МахIмудица абула: цееги гьечIого гьелда кечI гьабизе цIакъ захIматаб жо букIунин, цо кIиго сордо байзе гьейги ячун, гьаниве вачIине мун рокъове а, - ян. Гьес абула, каранда хахулеб лъимергун гьей гьание щвезайичIого, дир мурад тIубазабе, - ян. МахIмудица суал кьола: Гьеб лъимер дурищ яги батIиясулищан? Гьоболас жаваб кьола: сон церекъад хварав гьелъул росасдаса буго, - ян. КIибикIун бетIергун МахIмудица абула гьал рагIаби:              

Дур генул гъотIода тIегь хIалигъаяв,

ХIораб жойищ щвечIеб бухIаяб росулъ.

ХIамил тIомода тIад как базе ккаяв

Киндай мун вукIина кини хьвагIулев?

 

Гьел регула. Радалалде МахIмудица кечI гьабун батула ва ЧIанкIахъе цIализе кьола. ЧIанкIаца гьеб кечIалъул цо мухъ хвезабула. МахIмудил творчествалде абизе бегьула тIадегIанал пикрабазул, гьайбатал хивалазул поэзия бугилан. Гьев вуго киналго заманабазул гIелцояв шагIир. Гьелъие нугIлъи гьабула кинаб рахъалдехун гIумру свераниги, кигIан МахIмуд нилъедаса рикIкIалъаниги гьев нилъе къо бахъанагIан гIагарлъулев вукIиналъ. Гьесул гьавураб сонги, къоги чIезабун буго. Гьебги ккола I873 соналъул I0 май. Ракьалда гIумру бугебгIан мехалъ халкъазул рекIелъ хутIизе вуго ХъахIабросулъа МахIмудги гьесул нур бугел, свин гьечIел асаралги.

 

Сулейман МухIамадов. ХъахIабросу.

ХIакъикъат газета 5 июнь 2006 с.  №23

 

ТАЛИХI КЪАРАБ РОКЬИГИ.

КЪО БУХIАРАБ ГIУМРУГИ

ХъахIабросулъа МахIмудил хIакъалъулъ гIезегIанго бицунги, хъванги, абунги буго. Жиб – жиб гьесул калам, кочIол мухъ, гIумруялъул гали къисалъунги къасидатлъунги лъугьун буго. Гьесул хIакъакъулъ, ва гьесие сайгъат гьарурал хъвадарухъабазул, шагIирзабазул асаралги гьес жинцаго хъваралдаса чанго нухалъ цIикIкIарал руго, гIемерал рагIаби абун руго, амма хIакъикъияб унго – унгояб рагIи жеги абун гьечIо. Гьелъие цо гIелалъул гьунарги,  махщелги, пагьмуги, бажариги гIоларо, гьелъие къваригIуна гьоркьоса къотIи гьечIеб, хIасил кьолеб хIалтIи. МахIмудил кучIдузул бечелъаби лъазаризе хIаракат бахъана ва бахъулеб буго филологиял гIелмабазул доктор, литературовед, профессор, хъвадарухъабазул союзалъул член Сиражудин ХIайбулаевас. Лаваша районалъул Гъоркьияб ЧIугIли росулъа СагIид ГIазизовас.

ГIемераб хIалтIи гьабуна МахIмудил асарал ракIаризе 50 – 60 соназ, поэтал ХIажи Заловас, ГIабасил МухIамадица. « МахIмудил биценал» тIехь бахъизе хIаракат бахъана учитель Инхоса ГIусманхIажи МухIамадовас, МахIмудил цIияб тIехь бахъизе, гьесул асарал ракIаризе кIудияб хIалтIи гьабуна МахIмудил фондалъ, бетIералда ХIасанов МухIамадгун, КIудияб баркала буго гьезие (дица тIадехун рехсаразе) ва цогидалги магIарулазе МахIмудил хIакъалъулъ лъалеб жо баян гьабуралъухъ.

МахIмудил тIехь кодобе босун цIалулаго, жиб – жиб калима, алфазал, жиб-жиб  мухъ, куплет, ЦIадаса ХIамзатица абухъего, гIинтIа кIутIилалде рекIелъе уна, гьенир парахалъула, гьенисан пашманал минуталги рохалил сагIталги жалго нилъедаго гьикъичIого къватIире чвахула, мацIалде рачIуна.

РакIалде щола, такрар гьарула. Амма хIалбихьеха гьезда гъорлъе ваккизе, гьезул балъголъаби цIехезе, магIна бичIчIизе, щущан уна пикраби, цIорон хутIула мацI, батуларо абизе мустахIикъаб рагIи. Щай гьедин кколеб? Щайгурелъул, Сиражудин ХIайбулаевас абухъего, МахIмудил асарал релълъунел ругелъул азарго пардав тIад бигъун бахчараб хазинаялда.  Рокьул кучIдул абун нилъеца тIадагьаб рагIиялъ къимат кьун тарал асарал руго гъваридал, философиялъул магIнаялъул, гIумруялъул киналго балъголъабиги, бечелъабиги, пикрабиги  жиндилъ рессун тIурал, рессарал.

Гьесул асарал ричIчIизе ккани, нилъерги МахIмудил жиндиргоялда бащадаб гIакълуги, лъайги, бичIчIиги букIине ккола. МахIмудил гьунаралъул унго – унгояб  поэзиялъе хасаб, цо кIудияб, тамашаяб хасият буго. Гьаб ракьалдаги, доб дунялалдаги, зобалда гъоркьги, ракьалда тIадги, алжаналда жанибги, жужахIалъул цIадулъги гьесул бер, ракI, пикру щолареб щибниги гьечIо, гьес къалмикье босичIеб гIаламат, гIажаиблъи хутIун гьечо. Жиндирго йокьулей данде кколаго, гьес мугъчIвай гьабулеб буго гьайбатал рокьул къисабазда: «Асли ва Карим», «Лейла ва Мажнун». 

 

                             Каримил аманат Аслиде гIадал

                             Унтаби ругел дир дудаго лъалел,

                             Лайлал къотIиялъе Къайисил гIадин

                             Къай дуцаги рачел чучардичIого.

                                                        * * *

                               Дунял ккуралдаса ракьалда лъарал

                               Рокьул къисабиги якъинал дуе,

                               Даржал вахъинегIан нахъа лъунелги

                               Дуца цIехоларел харбал рукIинчIо.

                                                          * * *

 

                                Диванул гIарабги дуда къаданиб

                                Къойилго хIадурго дур хIисаб гьабун,

                                ХIатта Шагьрузадал «Алфу лайлацин»

                                Дуца хIатIикь лъураб, хIарп хутIичIого.

                                                               * * *

                                Имранул къайисил къиса рагIана

                                Къого бихьун гьечIо дир хал гьабуни,

                                Халкъалда лъанщинал къайисзабазул

                                Къо бухIарав гъарим дун гурев гьечIо.

 

Гьал мухъазул магIна бичIчIине ккани, жиб – жиб мухъги цIалун, пикру гьабизе ккола гьел рагIабазул кисан рачIарал, лъица рехсарал, кин МахIмудида гьел лъарал: МахIмудил гIумруги, хIакъикъатги, шигIруги, шигIрияб махщелги, абиялги, биценалги, рухьине гьарула Бекьилъа Муихъ (Муъминатихъ) ккараб иллагьияб, жаваб гьечIеб, рукьбал риунеб, гьанги чапулеб рокьи – балаялда. ХIакъикъаталда гьеб гьединги буго, амма цохIо гьелда тIубараб гьесул хъадарухъанлъи бухьинаби битIараб букIинаро. КигIан цIеханиги Муил цIаралда, гIумруялда хурхарал асаразул къадар къогоялде гурони бахунаро. Цогидал асарал руго киназего гIаммал, шагIирас жиндирго рекIел къасдал, анищал, ахIвал-хIал загьир гьарурал, магIарул чIужугIаданалъе, гьудул – гьалмагълъиялъе сайгъат гьарурал.

                             

 

Дунги йокьулейги, рокьи балайги

Бицаде хутIана хал гьабуразе,

Хирияй гьудулги, гьагав дунгоги

Дагъистан кантIизе кицилъун ккана.

 

Кицилъун гIумруги рокьиги ккезе ккани, гьезухъ букIине ккола, киназего пайдаяб, хIажатаб, гъваридаб пикруги, гъваридаб кьучIги, хадусеб гIелалъе мисалалги. МахIмудил кIудияб гьунар гIун буго кочIол гьайбатал асараздалъун лъицаго жеги гIуцIичIеб гIадаб рокьул улка гIуцIизе, гьенир гIищкъул кIалгIаби, гьений жаний тахида жиндирго йокьулейги тун, гьелъие хъулухъ гьабулев, гьелъул бокьараб мурад тIубалевлъун живго чIей. Гьеб мурадалъе гIоло рачун руго гьес кочIолъе Шамалъул гьуриги, Самаалъул накIкIги, лълъар меседил бисги, тулакаб жайранги, мугIрузул хурдулги, тIугьдулги, магIарулазда доб заманаялъ рагIичIел батIи- батIиял улкабазул ханзабиги, къиралзабиги, гьезие мустахIикъаб тепси – сурпабиги, квен – тIехги, ретIел- хьитги-кинабго тIокIаб, тIадегIанаб .

 

                                    ХъахIилаб зодихъе багIар бакъул нур,

                                    Дуца бикъунилан мукъсанлъун буго.

                                    Къаси шагьри моцIрол цIвакигун гвангъи,

                                    ЦIар духъе кканилан дагьлъулеб буго.

 

ТIабигIаталъул, зоб-ракьалъул, дуниял–гIаламалъул сипатаздаса, хIайранаб гIансаялда, чIичIидулеб хIанчIида, щобазул жайраналда, гьавадул къункърабазда, къиматаб ччугIида, меседил бисалда, гагуялъул тIанчIида, цIорол налбекалда, заграничный кагътида – гьебги цохIо кочIолъ – йокьулей  релълъинайиги данде кквей гьечIого, гьес гьелъие ратула дагьабги тIадегIанал сипаталги:

 

                             КагIба рокъоб бараб тIогьилаб явлухъ.

                             Жаннаталда ругел хIаврааздаса

                             ХIусну бахъун кьурай, кьурул гIамирко,

                             ХIажрул Асвадалда сверун хъвараб хатI,

                             Дур цIар бугин абун цIалулеб буго.

 

  КигIан инагьданиги, угьданиги, зигарданиги тIубайчIо гьесул анищ, данделъичIо йокьулейгун. Гьелъие гIиллаби батIи – батIиял рукIана. Росдал гIадат, тухумалъул тIадегIанлъи, цIар, рес, жийго йокьулелъул гIамал-хасият. Чанго нухалъ живго кочIохъанас такрар гьарун ратула гьел хIужжаби:

 

                             Дунял бихханиги биххулареб кечI,

                             Кьолбол гьунар буго гьадин нилъ хутIи

                             ТIупан тIунаниги тIерхьунареб си,

                             ТIабгIго данде ккечIо дирги нужерги,

 

ГIагарлъи божиялъул иш буго, гIадамазул мацI-хочI, рагIи-хабар цогидаб рахъ буго. ХIисабалде босизе ккола жийго дандиялъул, йокьулелъул гIамал хасият. Щаклъи гьечIого гьелъие МахIмуд вокьулев вукIаниги, гьелде кIвечIо абурасе инчIого чIезе, гьев хун, жийго эркенлъараб мехалъги кIвечIо рокьуе рачел къазе. Гьелъул таваккал гIечIо гIадатазда тIасанги,  гIадамазул гIайиб-гъвелалдаги, тухумалъул, лъималазул къадру-къиматалдаги тIасан гали тIамизе. Гьелъ къабул гьарулаан гьесул гIищкъуялъул цIурал, жий зодое яхинарурал шигIраби, гьезулъ букIана гьезул цIарги, тIадегIанлъиги, амма цохIо гьел гIолаан гьелъие, ахирисеб гали тIамизе, гьелъие къуват гIечIо. ГIажаиблъи гьабизе бачIуна кочIолъ МахIмудица йокьулелъул лага-черхалъе, гьумер-кIалалъе гьарулел сипатал цIалидал. Мисалалъе, «Рокьул байрахъалда хъвазин чIахIа хатI» абураб кочIол чанго мухъ

 

                                    Биараб цIералъул цIар кIочон тараб,

                                    ЦIарухъе чи холеб борхатаб нодо.

                                    ЦIоралъул чилайдул чапун гьарурал,

                                    Чангияс бицунел берцинал гъалал.

                                    Ясбер варакъулал къиматал берал

                                    ТIогьол лъим бахъарал багIар гIанаби.

                                    МугIрузул тIалил най, тIегьги цIцIулаго. 

                                    Дур кIутIбузул цIаралъ цIорон рагIула.

                                    Алжаналда жаниб, ЖайхIуналъ чурун,

                                    Чини биччан буго дур щекъералда.

                                    Нил гIурул къункърагун къец ккараб габур

                                    ГIарцул курхьабаца рацарал гъуждул,

                                    ГъалбацIил черх гурев, чармил ракI гурев

                                    Чи кин  валагьилев дур гьумералде?

 

Гьединай гIаданалъухъ ккараб рокьиги гIадатияб букIине бегьилищха?

                                       

Нусабго логода чармил гудур бан.

Чияда тIатине течIо мун йокьи,

Танкан керемалда кор боркьаниги,

Каву къан хIехьана хIасратаб балай.

 

КIвелищ сангаралда кквезе гьалагго щун бачIунеб мугIрузул гIор?

Щущазабула гьелъ цебеги сверухъги батанщинаб, щущан уна жибгоги. ЦохIо хъван течIо МахIмудица рокьул гIазабалъул, ахIана гохIазде, щобазде вахун, росдал годекIабахъ, бертин – сухIматалъул сверуда гIодов чIун ва гьесул гьаракь мугIрузги, хъитIазги, кIкIалазги, гIорал лъаразги, иццазги къабул гьабуна:

                                         Огь. Аллагьан ахIдон, гурхIаян гьардон,

                                         Гьадиндай хутIила хвезегIан дунго?

                                         Хиялаца вухIун, хIасраталъ вежун,

                                         Жанив туризедай тезе хъван бугеб?

 

Гьесул къисмат жинцаго хъваралдаса батIияб букIинчIо.

 

Хабал гIазаб щваяб гIадалаб гIищкъу

ГIадамалъ чIоларо, ГIарщалде уна.

 

Гьел рагIабазулъ буго жиндирго напсалде гIайибги гьабун, щоларелъухъ гIумруялъ инагьдилев вукIинчIого, жиндиего рекъараб бакIалде кверги битIун, гIадамазул гIадаб магIишат гьабулев вукIунареван жиндиего гьабулеб гъвелги. ХIакъикъаталда МахIмудица жиндирго росулъ РабигIат абулей гIадан ячун йикIана. I956 соналъ ХъахIабросулъе вачIарав Гъоркьияб ЧIугIлиса СагIид ГIазизовас лъай – хъвай гьабуна жийго РабигIатилгун, гьеб мехалъ гьей йикIун йиго херлъарай гIадан, гьев вукIун вуго росулъе вачIун басмаялда рахъизе МахIмудил загьирлъичIел кучIдул ралагьизе. РабигIатилги СагIид ГIазизовасулги ккараб гара – чIвари хисизабичIого хъвалеб буго, гьес цIунун батараб тетрадалдасан. Гьобол жаниве вачIингун РабигIатица гьикъула.

 

                    - Дур хъулухъ – жо щиб бугеб, дир вас?

                    - Газета бахъулеб бакIалда хIалтIулев вуго Анжиялда.

                    - Дидасан щиб бокьун букIараб, гъарин?

                    - Валлагь, РабигIат, дуда лъалеб батани,

 

МахIмудил кечI кьезабилин вукIана газеталда бахъизе. РабигIат лъикI заманалда ургъана. Гьей йигоан гьоркьохъеб черхалъул, дагьабго къулараб лагаялъул, зодил кьерал беразул, хъахIаб гьумералъул, гIаздадасаги хъахIлъараб расалъул ва чIахIиял кверазул магIарулай. Гьелъул берзул балагьиялъги, мукъсанабго чорхол рагъариялъги бицунеб бугин кколаан жиндирго захIматалдалъун гурони гьай чIужуялъ гIумруялъ чIобого цо чадил  кесек щвечIилан. – Я дир вас, гIемер сонал ана долдаса нахъе, букIараб–тараб кIочон буго, херлъиялъги жиндирабго гьабулеб буго, канлъиги дагьлъун буго, цояб гIинги бакIлъун буго. МахIмудил кечIали щиб гурин, живго гьев мунагьал чурадги кIочIонев вуго, заманги гIемераблъидал араб. - ЛъикIав чи вукIун ватила МахIмуд? – МахIмуд дидаса лъикIаланго кIудияв вукIана. Дир эбелги МахIмудил эбел ГIашураги лъикIал рекIелал рукIана, нижер эменалги цоцазе кумек гьабизе хIадурал рукIана. Къокъго абуни, кIиябго хъизаналъул лъалеб гьудуллъи букIана. Дида киданиги ракIалде кколароан дун МахIмудие унейилан.

МахIмуд гIараб цIалулевин абун, хъизан гьабизе кватIана. Росулъе гьев къанагIат гурони щоларан, щвараб мехалдаги    аваданго вукIунаан. Гьесда сверухъ ракIарулаан киналго росдал гIолилал, гьесда лъалаан гIемерал харбал, къисаби. Хабар бицине, аваданлъи гьабизе гьесул букIана бергьараб махщел. Зикру бачине, мавлид ахIизе, гьаракь биччан Къуръан цIализе гьесде  щварав чи росулъ вукIинчIо. Цудунаб ихдалил заман букIана. Мунагьал чураяй эбелгун цадахъ дун Бекьилъе ун йикIана цо къваригIелалъ. ТIад руссуда цадахъ ккана МахIмудги МахIмудил эбел ГIашураги, ГIашурал вац Хъандулалъул МухIама хъизангун Бекьилъ рукIана. Гьезухъе щвезе хьвадулаан МахIмуд. МахIмуд нижедаса батIаго бекьдерил магъилъехун ана, нижилан абуни, нух теялъе хабарги бицунаго, гIедегIичIого рачIунел рукIана. – ГIашура, МахIмудил цIалиги лъугIун бугин, гьанжегIаги хъизанги гьабун, магIишаталде вуссинародай?  – Йокьарай ясгIаги щий чIиха йигей? – Валлагь, дида эбги бицинчIо васас кигIан эменги дунги тIаделъаниги. – Ячун цояйгин тани, сас инаанха, гъов  цIалунги вугелъул мажгиталда хIалтIиги камилароан. Ниж рокъоре щвана. МахIмудида щай мун кIалъачIейилан, гамачI гIадин йикIине кколароанилан эбелалъ диде гIайиб гьабуна. Дагь – дагьккун дие баянлъана эбелалъул пикру. Анасилазул чи вачIани, гьей хIадур йикIана дун нухда лъезе. КватIичIого росулъ тIибитIана дун МахIмудие уней йигилан, эбел йохун йикIана, дие хIалхьи толеб букIинчIо мацIихъабаз. 

                                         Дунги йокьулейги  рокьи балайги

                                         Бицаде хутIана  хал гьабуразе.

                                         Хирияй гьудулги, гьагав дунгоги

                                         Дагъистан кантIизе кицилъун ккана.

Кин бугониги дунги МахIмудги данделъана. МахIмудил рукIана гIемерал гьалбал, гьесда лъаларев чи сверухъ росабалъ къанагIатги вукIинчIо. Живго гьев хвел ккаралъуве зигараялъе, бертин бугелъуве, ихтилаталъе ине кIвахIалав вукIинчIо, амма хурул хIалтIаби гьаризе гьесие бокьичIо. Инсул зигара чIалгIарав МахIмуд Шуравеги ун, кагъатги босун вачIана, росдал дибирлъунги тун. Дибирлъи гьес гъираялда гьабулеб букIанин абураб жо гьереси ккола. Гьесие цIакъ захIматго букIунаан рогьалилъ вахъине, хасго сордо къокъаб мехалъ, щайгурелъул гьев сордо нахълъизегIан цIалдолевниги хъвадарулевниги хутIулаан. Доб мехалъ гьей Бекьилъа Муъминатихъ МахIмудил рокьи ккун бугинги дида рагIун букIинчIо. Дица гьесда аскIоб бараб лъагIел гIанасеб заманаялъ дида МахIмуд вичIчIизе кIвечIо. Дибирлъун тун, лъагIел сверилалде жамагIаталъул чагIи рачIана МахIмудихъе дуца гьабулеб дибирлъиялда жамагIат рази гьечIилан. Хвел ккараб мехалъ хIужжаби ругин мун росулъ ватичIев, дибирилан вугев чи мун гьоркьор течIого бертабалъеги унев вугин, Унсоколо дуца кваригIел гьечIел кучIдул ахIун рагIулин, хIатта гьекъонгицин вукIун вугилан. Гьебго жо рагIидал эмен цIакъго-цIакъ семана, дидехунги цалхана, гьесда хадуб хал кколарогойилан. Гьелдаса хадуб МахIмуд цо чанго къоялъ росулъаса тIагIана. Гьесул лъикIал гьудулзаби рукIана ГIабдулгIазиз ва ХIасанханил Ражаб. Цо нухалъ нижехъе вачIарав ГIабдулгIазизида дица рихьизаруна МахIмудица хъван рарал кагътал, гьел хириял дугIаби ратилин ккун. ГIабдулгIазизица дие цо-цоял цIалана, гьел рукIана рокьул кучIдул. МахIмудица кечI гьабулеблъи киназдаго лъалаан, амма гьединал гьайбатал рокьул кучIдул гьес жинцаго гьаруралин абизе кIолеб букIинчIо. Гьел кучIдузулъ букIана гьал нилъер беразда бихьулеб гуреб цогидаб хIикматаб дунял. ЦIалдолеб жо бугониги, хъвалеб жо бугониги, гьес гьабулаан кIудияб гъира-шавкъалда. КватIичIого цIияв дибирги тана росулъ. Дибирлъи тун хадуб, дир эбелалъул зигарди цIикIкIана, МахIмуд магIишат гьабулев чи гурин, хъизан – къаялъул гьесие ургъел гьечIин, къватIисан цо-цо рекъечIел рокьул харбалги рагIулел ругин – дица яс рокъое ячуней йигилан. МахIмудил эбелалъе гьеб хабар рагIизецин бокьулеб букIинчIо. Квеш-лъикI ниж ратIалъана, лъагIел гIанисеб  заманаялъ цадахъги рукIун. Дун нахъе унаго, ГIашурада букIараб къо цебе чIезабуни, гьанжеги ракI гурхIула гьей мунагьал чурадида. МахIмуд абуни, щибго каламги гьабичIого, ихдаде гIадамал хIадурлъулеб гIужалда, росулъа тIагIана. Хадуб рагIана гIолохъабазда цадахъ Батагъалде ун вугилан. Гьелеха, дир вас, гьедин ратIалъана дунги МахIмудги. – Баркала, дир эбел, дуе. – Бокьилаан МахIмудил кучIдузул дуда лъалеб жо бицани. – МахIмуд пасихIав чи вукIана, кечIги гьес щибго гIакъуба бихьичIого гьабулеб букIун батизеги бегьула, щибаб сордоялъ хъвадарилев вукIунаан, амма дие цIалулароан. –ТIоцебе щиб кечI гьес гьабурабали бицунебниги рагIичIищ? – Цо гIанкIуги бикъун тIурулел гIолилазда цадахъ ккарав МахIмудил бетIер бекун букIун буго, тIохдаса гъоркье кIанцIулаго, къадалъ тункун.

Цо-кIиго рагIи ракIалда буго: 

 

                        Исубил хонжрокьа хIинкъун  лъаларо,

                        ХIатIил росиялъул сас цIакъ букIана.

                        Зазил сасудукьа кьерулевилан,

                        Кьенсер бекиледухъ ботIролъ жо щвана.

 

 - Муидехун рокьул хIакъалъулъ дуда кида лъараб? - Рокьи букIун батизеги бегьула гьезул, амма Муил рос хун хадуб гурони, гьелъул цIар бахъулев чи рагIичIо. – РабигIат, МахIмудица кечI ахIулебго рагIанищ дуда? – РагIана. Гьеб букIана дун гьесдаса  ятIалъун хадуб, сардилъ. Метер оц бала, - ян гIолохъабазги гьесги къаси гьекъон букIине ккола, цо лъилалиго пандурги кIутIун, гьес ахIулеб  рагIидал дир хIал хисана. Гьесул рагIабиги бакъанги батIиял рукIана, гьаракьги гьесул роцIараб букIана. Дир пикруцин пирхана досдаса ятIалъичIейанищан.

 – МахIмудил лага-черхалъул рахъалъан цо-кIиго рагIи бокьилаан.

 - Щиб абилеб, гIезегIанго гьайбатав чи вукIана. Сурат гьесда релълъараб буго, амма досул рас сураталда гIадин чIегIераб букIинчIо.

- Абула дов цIакъ аваданав чи вукIанилан.

- Дида цадахъ вугевгIан мехалъ гьесул аваданлъиялдаса пашманлъи гIемераб букIана. Мунагьал чурад ГIашурал кIудияб рокьи букIана МахIмудил лъималазде, гьелъ гIемер бакки-батIи гьабулеб букIана гьелъул хIакъалъулъ, амма Аллагьас нижее гьеб талихI  кьечIо, щиб лъалеб, лъимер букIарабани, ниж аскIор хутIизеги бегьулаан.

- Дов хвараб къо ракIалда бугищ, РабигIат?

- Буго, дир вас, буго… ЦIакъ талихI  къараб хвел ккана мунагьал чурадил.

Гьелдаса хадубги СагIид I963 соналъги вачIун вукIун вуго ХъахIабросулъе, РабигIатги гьеб мехалъ чIаго йикIун йиго, ГIабдулгIазизги хун ватун вуго, РабигIатин абуни, гIакълу мукъсанлъун лъугьун йикIун йиго. I993 соналъги ХъахIабросулъе щварав СагIид ГIазизовасда МахIмудил кучIдул ралагьизе, гьесул хIакъалъулъ бицине кумек гьабурал  киналго ахираталде ун ратана.

МахIмудица жиндиего бокьун ячун йикIана Муилалдасаги камилаб лага-черхги, куц-мухъги бугей ЦIатIанихъа Жамилат.

Амма гьелъул  рокьудаги тIалаб-агъазалдаги кIвечIо МахIмудил Муиде бугеб хIасрат лъугIизабизе, загIип гьабизе. Черх гьелда цадахъ букIаниги, ракI Муихъ букIана гьесул. Гьеб гIиллаялдалъун гьезул цадахъаб гIумруги релълъинчIо. Ячарай чIужуги рокъой тун, чияр гIаданалде саринал хъвалев вукIана гьев:

ЦIияб рокьи гьабун, йокьуларин яс,

Сабаб дур гьечIебищ гьаризе дие?

Дур цIаралъ цIун ругин цIер гIадин рукьбал,

ЦIерлъун виинчIого йорчIа къватIие.

Рокьул хIасилалдаса МахIмудие хирияб букIана  гьелъул бухIи, гьалаглъи, квер гIунтIунгутIи. Гьес хъвалеб рокьул къисаялъ бечед гьаруна киналго къайисзабазул къасидатал. Гьезул читIиралъулъ гьес ххуна магIарул махIги, кьерги, тIагIамги бугел жавгьарал.

Къайисилги Лайлал, Каримил Аслил.

Кисралгун Ширинил, ТIагьиргун Зугьрал,

Шагьсенил Гъарибил - гIащикъзабазул

Къокъал жал къисаби диралда данде.

МахIмудида  ккараб  гIайиб буго гIумру къокъав вати, амма жиндирго асараз МахIмуд вахинавуна цогидал поэтазул квер гIунтIуларесеб борхалъиялде. МахIмуд вичIчIизе ккани, зама-заманалдасан, гьесул асаразул тIехьги рагьун, гIодоре риччан, гьесул асарал тIатIала руссун, цIализе ккола. Гьедин малъун буго нилъеда шагIирас.

Рокьуца гIорцичIел гIолохъабиги,

ГIемерал гIодила дир рагIабазухъ.

ГIедал рокьи ккарал гIолил ясалги

ГIодулел чIеларо, дир хабар лъани.

Бусенгун кьаллъарас, макьилъ рагъ барас,

Ругънада нах бахе рагIабаздасан,

Дуниял сурарас, росу чIалгIарас,

ЧIван гIинзухъ квералгун гIинтIамун бихье.

Муи МахIмудидаса хадуйдай, хварай цеедай хварайилан гьикъула. ГIусманхIажи МухIамадовас данде гьабураб «МахIмудил биценал» абураб тIехьалда гьадин хъван буго: «МахIмуд вукIана ЦIатIанихъа Гьиматил МухIумил  бакIалда квана-гьекъолев. Лъадаса ячIарай гьудуласул  чIужуялъ, МахIмудил хIисаб гьабичIого, бицана.

- Иццухъ руччабаз абуна Муи цIакъ лъугIулей рагIулилан. Гьеб хабар рагIарабго, квералъухъ ккун букIараб гIанкIудал бох гIодобе бортун ана шагIирасул. РагIун-рагIиларедухъ абуна гьес:

- Унго хутIуларищха…

Зигара базе Бекьилъе гьевгун цадахъ ана гьудулзаби ГIахьалчIиса МагIадги, ИнкIкIвалитIаса Шейхулисламги. Гьел тазияталда гIодор чIана, хъизан хварав  чиясда гIадин, МахIмудидаги гьабулаан цо-цояз зигара.

ЧIахIиял гIадамаз магIил рагIаби абеян гьарараб мехалъ, МахIмудица абуна:

Дир рекIел бокIналъан беролеб кIкIуйца

КIкIалабиги бецIлъун, цIун буго дунял.

КIиябго бадисан араб магIица,

Авлахъалги лъалъан, лъаралцин руго.

Росу сверун тIупун, русул накIкIги лъун,

Босун унеб буго меседил мали.

БецIаб хабалъе ун, хIакъикъат лъазе

ХIапаролъун анищ гьанже ракьалда.

Муил хабадеги щун, нахъе унаго шагIирас гьадин абула:

Чанги хъергъу лъураб хъирул къанабакь,

ХъахIаб ххамил натIал черхалдеги цIан,

ТIавус бекьун тана ракьул чохьониб,

Рокьул каранда тIад квас-квасги тIупун.

Муи хун йиго I9I8 соналъ. ЧIахIиязул биценалдасан МахIмуд лъукъула Игьалиб росулъ Магьдил МухIамадица I9I9 соналъ, жиндирго азбаралда. Лъукъарав МахIмуд нахъисеб къоялъ восула Игьелдерил гIолохъабаз ХъахIабросдерил гIорхъоде щвезегIан, молодаги лъун,  данде рачIарал хъахIабросдерил гIолохъабаз шагIир рокъове восула. Бицанихъе, Магьдил МухIамадги уна ккара-тараб бицине Анасил МухIамадихъе, МахIмудил инсухъе. Анлъабилеб къоялъ МахIмуд хола. Щай МахIмудида Магьдилас таманча речIчIарабилан абидал, гьелъие батIи-батIиял гIиллаби ругилан абула.

 - МахIмуд лъукъараб мехалъ, Магьдил МухIамадил рокъор рукIуна, МахIмудида цадахъ вачIарав Игьалиса Сурхайги, гъоркь ратарал ЧIикIаса гьалбал Дациги МухIамирзаги. – МахIмудил эбел ГIашура йикIун йиго Бекьилъа гIадан. – МахIмудил вукIана вац ГIумар, гьесул йикIана кIиго яс, Аминат ва Хадижат. ГIумар Россиялде арав чи тIад вуссун гьечIо. – Муи гьаюн йиго I880 соналъ. Муил вас ХIасан Хасавюрталда гIумру гьабулев вукIун вуго. ХIасанил руго кIиго вас ва цо яс. Ясалда цIар буго Муи ( Муъминат). Муил рос КъебедмухIамад хун вуго I907 соналда.

 

РИЧIЧIУЛАРЕЛ РАГIАБАЗЕ БАЯН:

I.Асли – Карамил йокьулей

2. Карам – Азербайджаналда бижараб рокьул эпосияб къасидаталъул герой. Аслил вокьулев.

3.Къайис – ГIараб къисабаздасан бачIин бугеб «Лайла ва Мажнун» къасидатазул аслияв герой, рокьуца гIадаллъун Лайлахъ ккараб, гIадамаца жундуз ккурав чиян – Мажнунан тIокIцIарлъун вукIарав чи.

4. Даржал – къиямасеб къочIелалде вахъине вугев зулмучи.

5. Диванул гIараби – кучIдузул  мажмугI.

6. Алфулайла – « азаралда цо сордо» абураб гIараб маргьабазул тIехь.

7. Шагьрузада – Алфулайлаялъул маргьаби рицарай бика.

8. Имразул Къайис – исламалда тIоцевесев гIарабазул шагIир.

9. Жанат – алжан.

I0.ХIусну – берцинлъи.

II.ХIавраъ – бусурбабазул диналда рехсолей, берал чIахIияй хIурулгIин.

I2. ХIурулгIин – исламияб диналъ алжаналда ругилан абулел берцинал ясал, мусудул.

I3. хIажрул – асвад – КагIбаялъулъ къелъ лъун бугеб, хIажизабаз тIад квер бахъулеб яги убач гьабулеб  гамачI.

I4. ТIабгI – гIамал хасият.

I5. Варакъ – гIарцулаб яги меседилаб кьералъул релъен, лажбар.

I6. ЖайхIун – Амударье гIор.

I7. ГIарел – исламалда Аллагьасул тах бугеб борхалъи.

I8. Шагьсенем – рокьи ккарай ясалъул къисабалъ рехсолеб цIар (туркменаз, узбеказ)

 

                                                 Сулейман МухIамадов,

                        ХъахIабросдал гьоркьобхъеб школалъул директор

                         авар мацIалъул учитель.

                        «ХIакъикъат» газеталдаса босараб, гьебго макъала

                        « Ахихъан газета № 35, 36. 27 август 2007 с.

 

 

МАХIМУД АНА

 

…. Нажмудиница жиндирго бицатаб гьумер цIорораб лъеца хулана, ва цебе лъун бугеб квен кваназе бисмилла бахъилалде рукъалъул бетIергьанчи ГIабдурахIманидехун вуссун гьикъана:

- МахIмуд щай гьечIев гьанив? Кив вугев дов?

ЦевегIанги къалаго, ГIабдурахIмание гIоло цо херас жаваб кьуна:

- Апанди Нажмудин, нилъеда гьоркьов гьанив вукIине мустахIикъав гьечIо МахIмуд.

- Щиб, багIарав партизанлъун мугIруздейищ МахIмуд арав? – ян ургъел гьечIого гIадин гьикъана Нажмудиница.

- Гуро, Апанди Нажмудин, МахIмуд ХъахIабросулъго вуго.

- АхIе дов гьаниве. Виччай вачIине.

- Цоцалъги тенколаго, гIемерисел гIадамал къватIире ана.

ХIоцосесул буюрухъалъухъги гIенеккун, КIудияв МухIамаги рокъоса къватIиве лъугьана.

Довго херас сабурго абуна.

- Кив ватулев МахIмуд? Досул я лъикIаб мина гьечIо, я ах-хур гьечIо. Бертабалъе дов ахIичIониги живго вачIуна.

Нажмудинил балагьиялъ херасул гьаракь гьоркьоб къотIизабуна. Имам, белъун цебе лъураб чахъдал нахъисеб бохги тIун, хъантIун гьеб кваназе лъугьана.

Сверухъ ругел палгъан ралагьун хутIун рукIана гьесухъ. Ахирги Нажмудиница гIодор чIаразде бер щвезабуна:

- Кванай!

- Ла хIавла вала ….

Щивав, кванайги гьоркьоб къотIизе тун, щибдай имамас бицинаян, кIвар кьун, гьесухъ гIенеккана.

- Жиндиего мутIигIлъуларезулгун имам Шамилица гьабулеб букIараб рагъ нужее балъголъи кколаро. Гьебго нухдасан ине вуго дунги. Нилъеца тIоцебе нилъ ричIчIуларезулгун гьабила рекъел. Нилъераллъунги рукIун, хадур капурлъарал, хиянатлъарал …

- КъотIносан гьаркьал рахъана. ХIоцоса Нажмудин, жиндирго хвалчаде хIалги биччан, хIалихъего тIаде вахъана. Генерал Халиловас, гъежги ккун, гьев нуцIихъехун вачана. Рагъиде вахарав гьесда рагIана, къотIносан ахIулеб «Ла ила – илаллагь», гьеб ахIулеб букIана, мина сверун ккун, гьав цIунун ругел, гьасул муридаз. Нажмудин рагъидасан сверухълъиялъухъ валагьана, кибего бер щвезабуна, амма МахIмуд кивго вихьулев вукIинчIо. ЧIобогояб азбаралъуве валагьарав Нажмудинида, тIокъода гъвеги ккун, КIудияв МухIама вихьана.

Гьве ццидахун бугоан. Гьеб ккун чIезабизе кIоларого, рахъ-рахъалде бортанхъулеб, гIодоса рутIбуз ракь бухъулеб букIана. Нажмудинида цадахъ, рагъида ругезда бихьулеб букIана, имамас МахIмудие лъикIаб гуреб дандчIвай гьабизехъин букIин. Циндаго каву рагьана ва хъахIаб гамачI ккураб азбаралъуве лъугьун вачIана ворхатав, узданаб черхалъул, цIахIилаб чухъаги ретIарав магIарулав. Гьесул ботIрода лъун бугеб сурмияб бухари кенчIолеб букIана. Ццидалъ бугеб гьведухъ гIебсаги валагьун, кьурдухъанас гIадин тIадагьго, чIахIиял галабиги тIамулаго, гьев болъоялде аскIове вачIунев вукIана.

Гьев гIолохъанчиясул, таваккалалда ва адаб гьечIолъиялда бахъараб ццимги хIалихъего гъорлъ къинабулаго, Нажмудиница КIудияв МухIамадиде гьве биччан теян квералъ ишан гьабуна.

- Гьанже балагьила МахIмудихъ. -  Биччанте гьев гьвеца тIутIун вазе, тIад велъанхъила дун гьесда. – ХIинкъиялдаса кIудияб рогьо кинаб букIунеб бихьинчиясе, унго-унгояв магIаруласе – ян пикрабалъ вукIана Нажмудин.

Рахсидасан биччан тараб гьве, цохIо кIанцIун, азбар бакьулъе щвана.

ГьакIкIан кIудияб кIалгун, хучизабун керчаб расгун, гьеб азбаралъуве лъугьун вачIарав МахIмудиде тIаде кIанцIун ана.

Рагъида рукIарал, цебеккунго жидеда лъугьинехъин бугеб жо лъалеб букIаниги, цIорон хутIана.

ХIинкъичIого, виххичIого жиндаго цеве эхетарав МахIмуд вихьидал гьве чIун хутIана. МахIмудица хехго ботIродаса тIагъур бахъана, ва гьеб гьведа цебе рехана. Гьве тIогъроде буссиндал, къан габурги ккун, МахIмудица гьеб азбаралъул чалиялдасан къотIнобе хьвагIун ана.

- ВахI! Гьале бихьинчи – ян киназулго гIажаиблъараб гьаракь борчIана. ХIурул цIураб жиндирго тIагъур МахIмудица накабаздаги кьаб-кьабун, гьев  Нажмудин ва гьесул муридал ругеб рокъове лъугьана.

- Дуца дун ахIаравищ, Нажмудин? – ян сабурго гьикъана МахIмудица, гIодор чIаразде берги щвезабун. – Гьалеха дун вачIана.

- Мун жеги гIолохъанго вуго жаниве лъугьа! Цин дудехун чIахIиял кIалъазегIан, хабарги те. Щиб, дуда магIарул гIадатал кIочонищ ругел? – ян хонжрода тIад кверги лъун, кIалъана цо херав чи.

Нажмудинихъ лъикI хал-шалги гьабулаго, МахIмуд нуцIил кIалтIа эхетун чIана.

- Гьанив гIодов чIа! – ян Нажмудиница халичаялда тIад лъун бугеб, къаданижоялда тIад хъат кьабуна. Лъихъниги валагьичIого МахIмуд жиндаго бихьизабураб бакIалда гIодов чIана.

Нажмудиница гIиял гьанал кесек МахIмудихъе бегьана.

- Баркалаян бетIер гьанкIана МахIмудица, гьебги босулаго.

- Щай, МахIмуд, духъ пандур гьечIеб? - ян гьикъана Нажмудиница, нахъеги гьанаде кверги бегьулаго.

- Дир пандуралъ гьан кваналаро! – ян гьесул суалалъул агъазцин гьабичIого, жаваб кьуна МахIмудица. Нажмудин рокьукъго валагьана шагIирасухъ, ва гьабсагIат гьимизеги гьимун, гьесухъе чIагIдал цIураб гIорто бегьана. МахIмудица, кIиябго квералъги ккун, чIагIдал гIорто гьекъана, ва михъаздасан полопги бацIцIун, гьан кваназе лъугьана.

Рукъалъул хважаинас кIиабизеги бегьана чIагIдал цIураб гIорто. Нажмудиница аскIоб МахIмудил бугеб таваккал ва гIодове виччай бихьун, гIажаиблъун гьесухъ ралагьун рукIана имамасул муридал ва херал чагIи.

- МахIмуд, дида лъала дур кучIдул тIолабго магIаруллъиялъ ахIула, – ян кIалъана Нажмудин,  амма дур кучIдул мунапикъал, диналдаса тIурал руго, дуда рагIулеб бугищ?

МахIмуд гIенеккун чIана.

- Къуръаналда хъван буго: Аллагьасде данде чIарал кучIдул гьариялдаса черх хьордол цIей лъикIаб бугилан.

МахIмуд, хабар кинаб рахъалде цIалеб бугебали бичIчIинчIого, нахъеги вуцIухIун чIана.

- Дуда лъазе ккола МухIамад Аварагасул хирияб тIехьалда диналде данде чIарал чагIи ва шагIирзаби какулел руго. Гьел руго талихIкъарал къосарал гIадамал. ГIодор чIун рукIаразда гьоркьоб рагъа-рашари лъугьана. МахIмуд, сверухъ гIодор чIаразде цIодорго берги щвезабун, гIенеккун чIана.

- Имам Шамилица назмаби хъвалел чагIазе тамихI гьабулаан, щай гурелъул назмаби гIадатиял чагIаца хъвазе бегьуларелъул, - ян нахъеги абуна Нажмудиница.

- МухIамад авараг ва имам Шамиль жалго рукIана лъикIал шагIиралилан жавабги кьун, МахIмудица, чухъаялда кверал рацIана.

- Гъозие гьеб гьунар живго аллагьасухъан щун букIана, ва гъоз жидерго гьунар Аллагьасдехун буссинабун букIана.

Амма цойгидазе, мун гIадиназе назмаби гьаризе гьунар щайтIабазухъан щвараб буго….

Сверухъ сихI къотIана…. Амма сихI къотIи МахIмудица биххизабуна.

- Дуе «Имам» Нажмудин, - имам абураб рагIиялде шагIирас дагьаб тIаде цуй гьабуна – щай хIажат букIараб, пандуралъул хIакъалъулъ дида цIехезе? КучIдузухъцин гуребищ гIинтIамизе бокьун букIараб?

- У, дуца халкъалъе кинал кучIдул ахIулеяли лъазе бокьун букIана.

- Марьямил хIакъалъулъ.

- ЧIужугIаданалъул хIакъалъулъ! ХIайваназде данде малъун толел, лъавукъал руччабазул хIакъалъулъищ? ЧIужугIаданалъул хIакъалъул гуро дуца кучIдул ахIизе кколел, гъазаваталъул хIакъалъулъ ахIизе кола. Дуда кIочонге рагъул нух – гьеб Аллагьасул нух букIин. Дуца кучIдул ахIе гъазаваталъе рухIги кьун, капурал большевиказде данде рагъулел ругел дир муридзабазул хIакъалъулъ. Щибав унго-унгояв бусургьанчияс жиндирго бугеб боцIи-рикъзи, къваригIани рухIги кьезе ккола диналъе, гъазаваталъе гIоло.

- Дир щибго боцIи-рикъзи гьечIо – ян абуна МахIмудица  

- Дица дуда ва цойгидазда ракIалде щвезаруле руго, аварагасул хIадисалда хъван ругел гьал рагIаби: «БакIаб гIазабалдаса нуж тархъан гьарулеб, даран дицайищ нужеда бихьизабулеб»? – ян абуна Нажмудиница.

- Даран гьабизе те, мугIрул цIун гIиги бугез, гIатIидал хурзалги ругез, ян вуссана МахIмуд гьесдехун.

Нажмудин сихI къотIун чIана, гьесда лъикIго бичIчIулеб букIана шагIирасул рагIабазул магIна.

- Дир цониги гIиялъа жо гьечIо, ян нахъеги абуна МахIмудица. Нажмудиница бетIер кIибикIизабуна ва живго къаданижоялдехун щапизе виччана.

- Унго-унгоял бусурбаби, большевиказухъ гIенеккизе гьечIо, гьел капурзабазухъ гIенеккизе бокьаразул я сабру гьечIо, я къасд гьечIо, гьезие гьаб гIумру хирияб буго. Алжаналъул гIумруялдаса, гьединазе бокьун гьечIо гъазаваталъе гIоло я жиндирго боцIи-рикъзи, я живго хвезе. Гьединазул киданиги щибго букIинчIо, букIине ресги гьечIо – ян гъваридго угьана ХIоцосес – Дица гьединазе имам Шамилица гIадаб тамихI гьабила – мацIал рахъила, гIундул къотIила.

Гьединги абун, Нажмудин МахIмудихъ хIинкъи кьолев гIадин, хъачIго валагьана. Амма шагIирас гьелъул щибго пикруцин гьабичIо. ботIрода тIагъурги битIизабун, гьев тIаде вахъана, ва нуцIихъехун галаби росана.

Нажмудинил муридзабазул цонигияс къасд гьабичIо гьев чIезавизе.

Кавудул кIалтIа хIапделаго данде бортун бачIана гъобго гьве, амма МахIмудил ботIрода гъобго тIагъур бихьун, кьандиб къазабун рачIгун гьеб цебеса тIокъоде тIурун ана.

Цо чанго минуталдасан кочIол гьаркьал рахъана:

 

Кьурулъ нух щолареб чанил тIанчIица,

Я нух балагьула, я хвел босула

Хасел ун их щвани, щобазул мокъокъ

Я мун данде къала, я къоно чIвала.

 

ХIоцоса Нажмудин кIвар кьун гIенеккана кочIол рагIабазухъ ва цинтIаго макьидаса ворчIарав гIадин, гьаракь гьабуна?

- ТIад вуссинаве!

НуцIил кIалтIа эхетун рукIарал муридал къотIноре рекерун ана. Амма кватIун ккана.

МахIмудица мугIрузде багIарал партизаназухъе боржинабуна чу.

 

 

«Кавказалъул къисаби» абураб тIехьалдаса

Ш. СултIановас буссинабураб  

ХЪАХIАБРОСУЛЪА МАХIМУД

 

I.     КочIол унго-унгояв устар

 

Берда цебеса унаро гIадатияб сурат. Жеги ракь тIупичIеб, тIад хер бижичIеб хоб. Къаданиб чIвараб гьитIинабго мугIрузул ганчIил зани. Гьелда бикIун гIажамалъ хъвараб цIар – МахIмуд. Я гьавурав сон гуро, я хвараб сон гуро. Зонода аскIов гIодов чIун хIатIида гIицIго, рукъалаби рараб гурде – тIажу ретIарав, ботIрода басрияб тIагъур лъурав херав чи. Сурат дида бихьарав гьалмагъас абуна гьелда вахъун вугин жиндирго васасул хабаде зияраталъе щварав ХъахIабросулъа Анасил МухIамадин.

Сурат камилаб букIинчIо. бичIчIулеб букIана гьеб устарас бахъун гьечIолъи. Амма гьеб бахъарав чи, дир хIисабалда, гIезегIанго камилав, свхаватав, гIумруги лъалев, кечIги бичIчIулев,гьелъул къиматги лъалев чи вукIине ккола.

Я хабалъ вукъарав, чияр квералдаса завалалдаса, гIумруялъул кIикъоялда анкьго сон барав унго – унголъун жиндир гьунар балугълъиялде бахараб мехалъ, жиндир цIарги кечIги Дагъистаналъул мугIруздеги рахарал, кIкIалабахъги щущарал, жив – жив магIаруласул рукъореги, рекIелъеги лъугьарав кочIохъанасда, яги гьесул язихъаб яшавалъул инсуда жидер заманалда лъачIо ва бичIчIичIо ХъахIабросулъ дагъистаниязул тарихалъулъ Загьра цIва гIадин кидаго кунчIун букIунеб гьунар бижун букIин, гьелъ кигIан гучго, къуватго магIарулазул адабият цебе тIун аниги рагIад рехизе гьечIолъи, гьелъул нур свине гьечIолъи, гьеб хIасратлъунги, мисаллъунги букIине  бугеблъи, къисматлъун ккезе букIин.

Биценалда рекъон, инсуца васасда гьарулеб букIун буго саяхълъи жибго теян, ракьалде вуссаян, гIадамазул гIамал – тIабигIат босун гьезул кьерулъ чIаян. ХIатта ццин бахъарав чияс, васас рекIел бидулъ къалам ччун хъварал асарал зама- заманалдасан цIа лъун рухIулаанила.

Кагъатни бухIизе бегьила, гьелъие гIемераб цIа къваригIунаро,  хехго пархун уна, кинха, кинаб гIасияб цIадуца рухIилел бахIарчилъи, сахаватлъи, рекIел гIатIилъи, гIадамасдехун бугеб божилъиги, анищалги, къасдалги, рохелги, пашманлъиги, рокъиги, ццинги, недегьлъиги, согIлъиги, хIасратги.

ЦIодорав, гIакълу камилав, пикру бегIерав кочIокъанасул ботIролъе цо – цо рачIун рукIун ратизе бегьула пикраби, гьадигIан кечI, махсаро – кеп., ихтилат , бегIераб рагIи хириял магIарулазда ракIалдаса ине рес  гьечIин  кочIол хIасратал жугьабиян. Жинцаги  авар сариназул рукъалъул къадаль  жинда рекъараб гамачI лъунин. Гуреб ани гьес  хъвалаандай:

 

…Дунго хвананиги, халкъалда лъалел

Къасидатал ругел таманал рокьул,

Ракьулъ вукъилалде къаникь урхъараб

 Къо гIемер бачIина гIищкъу ккаразул.

Хъвана МахIмудица камилал, тIад рагIи абизе бакI гьечIел къасидаталги, сариналги, шигIрабиги, магIабиги. Хъвана, цохIо ахIун течIо. щибха жакъасеб гIелалде, гьесул ирсилазде кодобе щвараб? ЦохIого  цо азаргоялдасан цояб гьесул жиндирго квералъ хъвараб кочIол ункъо мухъ, ва аза–азар халкъалъ ботIролъги, рекIелъги цIунарал, свине течIел, ясбер гIадин цIунарал тIадегIанаб къиматалъул саринал. КигIан халкъалъе хIажатал, кигIан гьезул рекIел анищал загьир гьарурал  рукIине ккелел кучIдул, чанго гIелалъ цоцахъе кьун, гьел цIунизе ккани? Гьанжесел поэтазул цо-цоязул гугьар гьабун, меседил накъищал тIад рахъун басмаялде рахъарал тIахьал, тIад хIурул хъалги чIван ,тукабазда регун ругеб заманаялда.

МахIмудил жиндирго тIабигIияб кIудияб гьунар букIана, абизе мустахIикъаб буго гьев кочIое вижарав чи вукIанилан. Амма гьесул гьунар загьирлъизе квербакъи гьабуна авар адабияталъул гьайбатаб тарихалъ, гьелъул хIаракатчагIаз

АнцIила анкьабилеб гIасруялда  бижараб магIарул сарин цебетIезе гьабула махщел бугел шагIираз: Къудукьа Мусалас, ГIаймакиса Абубакарица, Кудалиса ХIасаница, ГьаракIуниса СагIидица, Хьаргабиса МахIамадбегица, Ругъжаса Элдарилас, БакьагьечIиса ЧIанкIаца. Гьезул щивас цебе бачунеб букIана нилъер адабият, гьез хIадур гьабуна МахIмудие шагьранух, амма гьеб нухдасан цеве унаго, гьесда кIвана цIиял нухал ратизе, унго – унгояб борхалъуде магIарул кечI бахине гьабизе, гьелъул гъварилъи цIикIкIинабизе, гIурхъаби гIатIид гьаризе.

Амма цохIо мугIрул кочIол бечIелъиялдасан пайда босун чIечIо МахIмуд. ЦIале гьесул асарал, нужеда бихьизе гьесул кучIдузул инжил, тавраталдасан  байбихьун, Индиялъул къисабазде, гIарабазул маргьабазде, СагIидил, ХIаямил, Фирдоусил, Низамил асаразе хасиятал сипатал, суратал данде чIвала. Гьелъ  тасдикъ гьабула МахIмуд камилаб лъай щвараб чи вукIин. Лъаялъ кочIохъанасс кумек гьабула, амма шагIир гьелъ вахъинавуларо, ХIамзатил Расулица абухъе, азарго чияс хур бекьун батани, азаралда цоясе гьеб бекьизе бигьаяб букIана, азарго чияс кучIдул хъварал ратани, азаралда цоабилесе азарго нухалъ захIмат букIуна. Такрарлъи – кечIалъул тушман буго. Щибав шагIирасул букIине ккола жиндирго хасият, жиндирго къисмат… букIанищха гьеб кинабго МахIмудил? Гьайгьай, букIана, букIинчIебани дуниялалъул гьайбатаб адабияталъул къадруялде  рахинароан гьесул асарал.

МагIарулазда гьоркьоб  махIмудил цIар тIобитIана рокьул шагIир хIисабалда. Жинцаго кочIохъанасги хъвана:

Дунги йокьулейги, рокьи- балайги

Бицаде хутIана хал гьабуразе;

Хирияй гьудулги гьагав дунгоги

Дагъистан кантIизе кицилъун ккана.

ХIакъаб буго, МахIмудил киналго кучIдул гIищкъул-балаялъул хIакъалъулъ хъварал руго, цогияб хутIаралъул бицунагоги, гьев жиндаго лъачIого рокьиялде вачIуна. «Рокьи гьоркьоб гьечIеб кьалул хабаралъ кьоларо дие кеп, кин бицаниги» -ян хъвана шагIирас. МахIмудил асарал рижарал руго жиндирго хIалхьи гьечIеб гIумруялъул кьучIалда. ГIезегIан кIвекIана гьев илагьияб балаялъ, цин гъалмагъасул абурай, цинги гьесул хъизам, хадуй рос хун хутIатIарай къоролалъухъ рокъиги ккун.

ЦохIо МахIмудилищха  рокьи ккараб, цохIо гьевищ гьелъ кIвекIарав, цохIо гьесулищ гьеб талихI гьечIеб букIараб, цохIо гьесищ гьелъул хIакъалъулъ шигIраби хъварал? Гьединал ракьалда миллионал рукIун ратила. ТалихI гьечIеб рокъул хIакъалъулъ хъварал къисабиги адабият бижаралдаса нахъеги таманал руго, ва гьезул даража, тIадегIанлъиги тIокIаб буго. МахIмудица абуни, гьеб асаралъул кьалба-кьалбал рахъана гьелъул тIиналде ваккана, балъголъаби

рагьана. Жиндирго  рекIел  асаразул хIакъалъул бицана битIун гьереси гъорлъ  гьечIого  берцинго   кIудияб щавкъалда гьайбатал  сипаталдальун. Ва цохIо  гьезул жиндирго   ахIвал-хIал  лъугьана   киналго гIадамазе бичIчIулелъун, гIагараблъун, жидергояблъун.    Гьесул  кечIалдасан  пайда  босизе  бегьула  ва  босула  ва  босулеб  буго бокьарав гIашикъас. Рокьулъги МахIмуд вацIцIадав вукIана, гIезегIан бахчана гьес гьеб рекIел тIинда,щущачIого цогиязе цIунана балъголъи. Амма сангаралъ ккун гьалагаб гIор чIелищ? Ана гьебги гьесул кверщаликьа борчIун.                                                           

 

Дир гьинал рекIеда рекIараб цIаялъ,                                             

Ран рукIарал кIулал руго риун ун.                

КIалдиб мацI рахазе букIараб печать 

БухIун тIагIун буго,тIад хIухьел речIчIун.

 

МагIарулазда лъалаан МахIмудил хIасрат Бекьилъ росулъа Муи йикIин. Биценалда рекъон, гьей йикIун йиго гIадатияй магIарулай, щибго гьедигIан бицинегIан,кочIолъ ахIизегIан берцинлъи, гьайбатлъи гьечIей чIужугIадан.Цониги МахIмудил кочIолъ гьелъул цIарги рехсон гьечIо.Муие гьесул гIемерисел кучIдул сайгъат гьарун рукIун ратаниги , хIакъикъаталда гьел ккана киналго магIарул руччабазе сайгъат гьарураллъун, гьезул даража цIакъго цIакъ борхалъуде бахинарураллъун.Дунялалъул рукъоб бищун тIадегIанабги, къадруябги,беричабги, къиматабги, гьайбатабги, берцинабги гьес хIалтIизе гьабула чIужугIаданалъул сипат гIуцIизе. КочIохъанасул ихтияр букIана гьадин хъъвайзе:

 

Биинааан гьецIо, бухIилаан цIул,

Дуе гьабунщинаб сипат гьабуни,

Биххилаан кьуру,кьватIилаан гохI,

Дуй гIадин рецц  гьабун, цеве чIанани.

Рокьи ва йокьулей - гьел рукIана МахIмудида жиндир замана жанисан якъинго гIатIидго бихьулеб кIиго матIу. Гьелъин кочIохъанасул замана, гIумруялъул чвахи, гIаламатал, балъголъаби, сахал ва хашал рахъал нилъеда  МахIмудил лъалел ва цере чIолел. Киназего гуро вокьулев жидедасаго тIокIав чи, гьез гьев рикIкIуна рехъалъа тIурараб хIайванлъун. МахIмудил къоязулъ рукIана жидерго ресалдаса пайдаги босун, давла бакIарулел тIадчагIиги, гIорцIизегIан квине хинкIалги, черх бацараб ретIелги щвелародаян рухI бахъун хIалтIулел захIматчагIиги. МагIишаталда хурхинчIого, рукъ-минаялде вуссинчIого, росулъ гIезегIанго гьайбаталги сахалги ясал ругониги, росасул чIужуялъухъ инагьдулев МахIмудиеги гьел рукIана батIи –батIиял напсалъул, хасияталъул, пикрабазул гIадамал. ЦIакъго «цIодораз» гьев ахIмакъилан толаан, гьеб кочIохъанасдаги цIакъ лъикI бичIчIулаан.Гьелъин МахIмудил асаразулъги гIемер данде чIвалел хIакъикъаталъул ритIухълъи гьечIолъиялъул хIакъалъулъ хъварал мухъал :

 

                   Тайпа, къадруялъул къецен дир гьечIо . 

                   Къадарасе буго битI дунялалъул.

* * *

                   Дун  гьалаглъунилан гьабула гIайиб

                   ГIищкъул лълъар гьекъечIеб къосараб къавмалъ,

                   КъватIахъ хIаллъунилан лъола бугьтанал

                   Балаялъ квегъичIел капурзабаца.

 

Гьелъин МахIмуд тIолабго гIумруялъ хIалихьалъиялдеги, хIайванлъиялдеги, хъублъиялдеги данде къеркьолев вукIарав. Лъиениги – я  хIакимчиясе, я тIадчиясе гьес бетIер къуличIо, къулана цохIо бацIцIалъиялъе, ритIухълъиялъе, гьуинлъиялъе, гIадамазул гьудул-гьалмагълъиялъе , адабалъе.

Квешлъи, хъантIи, хIалихьалъи жинда къуркьизабизе кIвечIеб мехалъ, ццин бахъун хъван ратизе бегьула гьал мухъал:

 

Гьанже дунялалъул халго гьабуге ,

ХинкIал цIикIкIарасул цIар бахъун бугин.

ЦIуяв, бихьинав чи батIалъи гьечIо,-

ТIаде  нацI бахарав хан лъугьун вуго.      

 

Жидерго яхIги, рухIги, гIаданлъиги бичун данде гьабулеб бугеб магIишаталда  кочIохъанас (квешаб нацI) абураб цIар лъуна. НацIазги инсанасул гьан кванала, цогияв гьудул - гьалмагъ вичичIого, ияхI лъугIичIого  данделъулеб жо гуро хIарамаб боцIи.

Гьединлъидал батила МахIмудил устарлъи жинца цебе бачарав, гьевго гIадин халкъалъе хирияв, гьесулго гIадин гьунар тIокIав, гьанжесеб заманаялъул цIар рагIарав шагIир ХIамзатил Расулица нилъер заманаялъул тохал ишал къватIир чIвазарун хъвараб, гьесде мугъчIвайги гьабун:

ХинкIал цIикIкIарасул цIар гуреб бугеб,

ЦIогьал руго, МахIмуд, гьанже бахIарзал,

Нусго грамм гьекъе миллион бикъе-

Гьале гIумруялъул гIакълу гьабсагIат.

Жиндирго напсалда, хасияталда, гIамал – тIабигIаталда рекъон ХъахIабросулъа МахIмуд вукIана кьеркъохъанлъун. Къеркьана жиндирго къисматгун, къеркьана жаваб гьечIеб рокьигун, къеркьана квешлъигун, ццингун, къеркьана тушманзабигун, къеркьана тIадчагIигун.

ТIолго аб дунялгун дагIба буго дир, -

Я дун къуркьуларо, я аб къоларо.

 

МахIмудица пашманго хъвана  дунял гIаламалъе гIищкъул рукъги бан, жив къотIнов хутIанин, къиралзабазе рокьул кьоги лъун, жив, кьурулъ хутIанин, кьодул сакги тIун. Жакъа абизе мустахIикъаб буго: къотIнов хутIичIо мун, хирияв МахIмуд, мун жиб-жиб росулъ жив-жив магIаруласул рукъов, Дагъистаналъул бищун борхатал мугIрузда вугин. Дуца тIунилан тараб кьодул сакги, мун сабаблъун, дур асарал сабаблъун, гьудул - гьалмагълъиялъул кьолъун лъугьанин.

 

Сиражудин ХIайбулаев.

«РекIел гьудулзаби» абураб тIехьалдаса босараб.       

 

                  МахIмудица абун буго

 

МахIмудида абун буго: ахIе рокьул кечIан. Гьев хIикмалъун вуго: цоги батIиябги кечI букIунебиш рокьул гурони, рокьи бугин кечI, кечI бугин рокьи. БатIиял гьас къабул гьарулел рукIун гьечIо: гьеб хабар бугин, назму – вагIза, шигIру- хитIаб ахIи.

 

                Рокьи гьоркьоб гьечIеб кьалул хабаралъ

                Кьоларин дие кеп кин бицаниги,-

 

Ян хъвана гьас. 

 

                 Къирар пачазаби рагъул ургъелалъ. 

                 Эргъелел рукIуна бакIарун халкъгун,

                 Холев   вугониги, диргони пикру                                 

                 Дур гуреб каламалъ гаргадуларо,-

 

ян ахIана гьас Карпаталдасан.

 

                  ЧIалгIун кьили буго, кьогIлъун чу буго,

                  Чорхол рухI ун буго ахIун мунилан.

                  Рихун туманкI  буго, тун ярагъ буго.

                  Тана берзул нуралъ лъикIго вукIаян.

 

Хъвана гьас гьебго Карпаталдасан.

 

Бицуна: Карпаталъул рагъда вукIарав мехалъ. Россияги тун Австриялде щун вугоМахIмуд жиндирго  полкгун цадахъ. Гьениб хъван буго, рагъул гьудулзабазе ахIун буго жиндирго машгьураб «Марьям». Гьеб ккун буго гьадин: БукIун буго кутакаб рагъ. Гьеб рагъулъ гIурусаз австриязда тIад бергьенлъи босун буго. Гьезда хадув вортулев вукIарав МахIмудил, аскIосанго гIадин речIчIун цо австрияс рукь лъукъун буго. МахIмудида гьев лъан вуго, кинабго полкги тун гьесдаса рецIел  босе вортун вуго. Ворхатав,  михъилав, чергес форма ретIарав, ццидалав магIаруласдаса лъутулев дандияв цо рукъове кIанцIун вуго. МахIмудги гьесда хадув, хал гьабилин, жаниве лъугьун вуго. Гьеб букIун буго росдал килиса. Нахул чирахъазул мукъсанаб канлъухъе МахIмудида бихьун буго кодоб лъимер ккурай Мадоннал сурат. Ва гьелда цеве «Дун хвасар гьаве, святая Мария» абун надалда, каранда квералги чIван, как бан гьарделев  жиндирго тушманги. Мадоннахъ балагьун МахIмуд гьалгъан ккун вуго ва, гьес жинцаго бицанихъе, живго лъукъарав христианасда аскIовги чIун, бусурманав гьасги гьелъие как бан буго. Святая Марияхъ валагьун МахIмудида жиндир рокьи карай Марьям ракIалде щун йиго ва туманкI  гIодобе бортун буго. Гьелъул рахъалъ «босен бихьуларев рохьазда вугев» магIарул гIащикъас хъвалеб буго:

Дур чIухIи бикъарал, къули куцарал,

Карточкаби руго кинабго рукъор,

Къиматаб дур гьумер, гьайбатаб лага,

Къосараб бакI  гьечIо, ячIун мун йиго.

Гьедин (росаби тIагIарав, мугIрузде ккарав) МахIмудида туманкIги тушманги кIочана, жиндир гьудулалъул сурат цебе тIамигун. Къабул гьабулеб букIинчIо гьес гьелъул хIакъалъулъ гуреб батIияб кечI  . гьесул кинабго гIумру букIана Муихъ ккараб рокьи. Ва магIарул гIищкъул кочIол бакIиде рахъиналъул кинабго тарихалда гьесде вахарав цониги ккечIо. машгьурав ЧIанкIаца жиндирго чIухIараб пандур жеги гIолохъанав МахIмудие кьуна, Муиде хъвараб кечI ахIулеб рагIарабго. ГьанжелъагIанго гьеб тIамур гьесухъа босарав чи ккечIо. Гьеб кьезе мустахIикъав гьесде данде чIвачIо. Амма жиндирго гьунарги гьес Муил гьунарин толин, гьелъул бицунарев жиндир гьудулги гурин абулаан.

Дунги йокьулейги рокьи балайги,

Бицаде хутIила хал гьабуразе.

Хирияй гьудулги гьагав дунгоги,

Дагъистан кантIизе кицилъун ккела.

Рокьул шагIир, гIищкъул къирал – гьасул къваридаб къисматалъул рахъалъ дица кечI хъван букIана. Гьеб кочIое аслулъун босун букIана инсуца дие бицараб  хабар.

Инсуца бицана: Ахирал саназ магIарулазул батIи – батIиял росабалъан МахIмудихъе рачIунел рукIана гьесул кочIол къуват бичIчIарал гIадамал жидерго гIищкъуялде кечI хъваян. РачIунел рукIана тIоцебе ясазухъ рокьи ккарал, михъида хIур чIвачIел мутагIилзаби: рачIунел рукIана йокьарай гIадан цойгиясеги ун, ургъелалъ чIвалел гIолохъаби, рачIунел рукIана россал кьалда хварал, гьезул къимат?

  Чан букIараб гьеб рокьи! МахIмудица жив – живасе  гьабуна кечI. Гьел кучIдуз ясалги васалги данд чIвазаруна; россаздаса ратIалъун лъудби вокьулесде руссинаруна; керен хIеккарал къоролзаби цIидасан цIияб бакIалде руссинаруна, кьаллъарал рекъезаруна; хиянатал ясал намуслъизаруна.  МахIмудида гьикъун буго гьал киналго батIи – батIиял чагIазе батIи – батIиял кучIдул гьаризе кин цо чиясухъа бажарулебан . МахIмудица абун буго: гьел киналго дида лъалин, рихьулин. Гьел киназулго кинабго гIищкъул къисмат цо дилъ бугин . Гьел дицаго дирго рахъалъ хъвалел кучIдул ругин. Михъида хIур хъвалев ХъахIабросолъа васасул, дир цо йихьарабго кканин рокьи Бекьилъа Муихъ. Хадуб гьей цоги рес бугесе росасе кьейгун кьватIанин дир керен, гIекканин гьеб; цинги росги хун хутIарай гьелъги пана гьавун вукIанин дун. Гьелъ ячIинин божутIа рекIкI чанцIул гьабураб, чанцIул гьей кьаллъарай, чанцIул рекъарай? Киналго гIишкъу ккаразул къисмат буго дилъ. Гьелъ кумек гьабуна дие кучIдул гьаризе… ХIакъикъаталдагийин, бицунаан инсуца, МахIмудихъе чи хварал, хадуб ракI унтарал гьудулзаби рачIун руго кечI гьабеян. Кьалда васал ругел улбуз гьарун гьездеги назму хъвайин. МахIмудихъа гьеб бажарун гьечIо. Гьас абун буго: росулъ кьалул кин дица бицинеб, кьалда рокьул гурони бицине лъаларев; годекIабахъ чабхъадейиш кечI ахIилеб, чабхъада Муиде гурони ахIичIев. «Рокьул гуронани кьалги бачIинчIин кочIолъе, кьерилалъухъ гурони керенги угьдичIин», - абулаан гьас. АхIичIо, гьабичIо гьес батIияб кечI. Гьабурабги лъугьинчIо.                                                                                                                                       

… Жеги бицана: МахIачица Унсоколосан Хундерил партизанахъе кагъатгун витIун вуго МахIмуд ва абун буго гьесда: ханжаралъ гурин пандуралъ бахъе нухан. ЦIатIанихъе щварав мехалъ, гьав хъачагъаз ккун вуго ва гьесда кодоб МахIачил кагъат батун буго. Хъачагъаз гьав вачун гвандинив тIамун вуго. Гвандиниб гьас жиндирго хIасраталъул кучIдул ахIун руго. Гьасул кочIохъ гIенеккизе кинабго росу бакIарун буго. Росдаца бицун цогиял бакIаздаса чагIиги рачIун руго. БичIчIун буго ХIоцоса Нажмудинида жакъа кочIохъан чIвани киналго жиндасаги ун хутIулевлъи. Виччан тун вуго гьас гьев. МахIмудицаги МахIмудил кочIоцаги партизанахъе цо живго гурев цадахъ гIемерал магIарулал рачIун руго. МагIарухъ партизаназда кочIол отрядин, бандазда къвачIил отрядин абулаан. Бицуна: Ирчи Казакица абунила; Сибиралъул туснахъалда жив хвезе вукIанила, цадахъ кечI букIинчIебани. Дун гьезда божула. Цоцазул кучIдул ричIчIарал цоцалъ рагъуларо. Дида лъала гIемерал къисаби, кочIоца хвасар гьаруразул, гьелъул къуваталъ лъелго рукIарал рекIун рачаразул, гьелдаса хIинкъун хIалихьалъи таразул…

 

Расул ХIамзатов

(« Дир Дагъистан» абураб тIехьалдаса босараб.)

 

 

МАХIМУД  МУИДЕ ВАККИЗЕ ИН

 

Цебе кинан ккун батаниги, Муи унтараб мехалъ МахIмудил цIакъ ракI бухIун буго. «Баршун рукIунилан кIочон толаро» - ян абухъего,гьесие ваккизе инее цIакъ бокьун буго. Кинго санагIат ккун гьечIо, гьелъул цебесеб гIагарлъиялъ гьев къабул гьавун гьечIо гьелъул азбаралде вачIине. Сахаб  мехалъги гьелъие рахIат течIин, босной гьей ккейдалгIаги гьев гьениве щибизеян абулаанила гьез. (Муил букIун буго каранзул унти).

Гьеб кинабго лъалеб букIун буго гьелъул яцгIал Дагьида. Цо къоялъ Муил гIагарлъиги  хIалтIуде ун, гьелда аскIой жийго йикIун йиго гьей. Бекьилъ росасда йигей, жиндирго ункъгIал ГIашурал дова вукIунаанила МахIмудги. Дагьица цохIо жийго гьеб къоялъ Муида аскIой йикIин  ва гьениве вачIине бокьани, рес букIин гьесда лъазабун буго. Гьебмехалъ МахIмуд Муил азбаралде къокъуна. Гьениве щваравго, МахIмудил ботIролъе гIемерал пикраби рачIуна, ва гьесул ракI хIалуцун къабизе лъугьуна. Рагьде щун гIезегIан мех баниги, Муи йигеб рокъове лъугьине гьев сентIелев вукIун вуго. Рагъида хIатIил сасги рагIун, нуцIихъан яккарай Дагьида рагъида эхетун пикрабалъ восун МахIмуд ватун вуго. КIиабизе гьей кIалъараб мехалъ, рекIеда ватун, гьев жаниве лъугьун вуго. Муилги гьасулги берал цоцазде данде ккун руго. Гьезул кIиязулго ракIал къварилъун руго. МахIмудида гьей, гьанжесалалъ тIаде яхъинарин ккун буго. Гьеб мехалъ, гьелъухъги валагьун гьес гьал рагIаби абун руго.

 

Рокьул анищазул хурзалги рекьун.

Хвезейилан еги бегьулеб жойищ?

Жаннат насиб гьабун чи вачIаниги,

Чара хварав дида гурхIуларев щай?

 

КIизулго бадиб магIу хулун буго, гьев, тIокIалъ кIалъанги бажаричIого, нахъе ун вуго.

 

С. КЪЕБЕДМУХIАМАДОВА

  (Дие  гьаб хабар  бицана Бекьилъа ХIайбулагьица

 I978 соналда) «Ахихъан» газета».

 

МАХIМУДГИ МУИГИ

 (Дир кIудияй эбел ГъазихIумил ПатIинал ракIалде щвеяздасан).

Дир кIудияй эбел ГъазихIумил ПатIинаги Бекъилъа Муил эбел-эменги рукIун руго ракI бащадал гьалбал. Гьединлъидал жидерго ясалъул бертин гьабулеб мехалъ ПатIинал эбел-инсуца гьел берталъе ахIунги рукIун руго. Гьалбадерил ясалъул берталъе ячIана Меседо абурай гьудулгун цадахъ Муиги. Рос  хваралдаса лъабго сон баниги, гьелъ жеги чIегIер бахъун букIинчIо. Жийго абуни, йикIана лага-чегх рекъарай, чIегIеркIкIуяй йигониги балагьизе бокьулеб, берцинаб, дагьабго халатккараб бугониги моцIролаб свери бугеб гьумералъул гIадан. Гьелъул цаби рукIана гIисинал, гургинккарал, гIажаибго берцинал. Гьимун Муи елъулаго руччабазецин панаяб асар лъугьинчого хутIулароан.

Муиги ячIун йигелъул, МахIмудилги Муилги квал - квалал гIемераб рокьул интерес ккараб къагIидаха берталъ ругел ансадерил гIолохъабазе, гьез берталъе вачун вачIун вуго МахIмудги. РекIехъе лъалаан дир кIудияй эбелалда Муиги йигеб сухIмат-кепалъулъ гьес ахIараб «Бичун чохтIо къала чи тIагIадица…» ян абураб кечI. Гьеб кечI МахIмудица  ахIун хадуб сухIматалъулъ  Муи чIечIо. ГIемерисеб мехалъ гьей йикIунан бахIаралъул рокъой. КъватIие яхъайилан гьаридалги «Керен турад, МахIмудица дир бадире киналго ралагьизарулел ругелан», - багIарлъун яхъунаан гьей.

Бертинго лъугIичIого,  росулъе тIад юссун ана Муиги Меседоги ва нахъисеб къоялъго хабар бачIана гьел берталъа ун рукIин лъайдал чугун хадувги ун, МахIмудица Муи хъамун рагIулилан. Бертадул  бетIергьабиги хIинкъизаруна гьеб хабаралъ. Муил инсухъа хIинкъун гьел гIемерисел хьандолел рукIана МахIмудиде, рукIана гIезегIанал рекъараб иш гьабун бугин абулелги.

Бицен букIана, гIорцIмазда хIажатабги лъун, Гъайил рагIалдасан тIаде рахунаго, вихьун вугин гъезда биччан чугун МахIмуд вачIунев. Гьабизе жо тIагIарай Меседоца абун буго Муида МахIмуд дуда хадув гъечIого диде вуссун хутIизе, дун чохьол унти бахъун бугин чIвадилей йикIинин, дуца рокъое йорчIизе гIамал гьабеян. Гьедин гьабунги буго кIияйго гьудулалъ. Амма МахIмудица Меседухъ берцин тIамун гьечIо ва Муида хадув ун вуго.

КьогIав инсуца кьурун яхъана гьесухъа тIоцебесеб  нухалда хъамурай Муи, гьелдаса хадуб чанго сонидасан нахъеги хъамуна гьес гьей…

Рокьул битI  ккечIев къайис тIалъи тун ана, Муи абуни, захIматго унтана, нахъа бицунаан кIиабизе ГIашилтIе хъамурай мехалъ Муи гьесие инчIого чIезелъун МахIмуд,  чIвалилан хIинкъизаюнилан ва Муие цIакъ захIмалъун  букIанин гьеб балъголъи лъачIого МахIмуд тIагIун чIейилан.

Доб букIана кьварараб хасел. Бекъилъан хабар бачIана Муи хванилан. Дир кIудияй эбелги росулъа чанго гIаданги ун руго Бекьилъе зигараялъ. Гьанир жалгун цадахъ йикIарай Хадил ПатIимат абурай гIаданалъ жеги хобалъуе инчIеб Муил жаназаялда кверги бахъун гьабурабан бицунаан кIодоца гьаб магIу:

Бадий балагьизе гормендо гIадай,

Хадуй балагьани гулгун гIадинай,

Балъголъиялъ жаниб керен турарай

Хабалъ мун кин лъелей, Бекьилъа Муи?... - абун

 

РакIалде щвей хъвана С. КЪЕБЕДМУХIАМАДОВАЛЪ.

 

 

Кив шагIир вугониги, гьениб кIудияб рохел, аваданлъи букIунаан

 

МахIмуд хьвадулеб ругьунаб бакIлъун букIана Хунзахъ. Гьаб нухалъ гьев гьениве вачIине ккана жиндирго ккараб гIайибалъ хIакимзабаз ахIун. Гьесда гIунтIизабун букIана  Муи хъамиялъул гIайиб, ахIана цIех-рех гьабизе ва тамихIалде цIазе.

ШагIир тIаде щвараго, Хунзахъ нукарзабазул бетIер урядник ГIалиханица гьитIинабго данделъи гьабуна. Гьенив вукIана кIиго кочIохъан – цо МахIмуд, цогияв Харакиса Бибулат. Цо-цо руччабиги лъугьун, иргадал ахIулездесан гIадамал гIенеккулел рукIана гIицIго МахIмудихъ. Гьеб квеш бихьана Бибулатида ва лъутун ана. Нахъияб къоялъ бицана Бибулат доб сордоялъ Хунзахъго чIун гьечIилан.

ГьитIинав чи дун чIун вукIана МахIмудида хьолбохъ. ГьитIинав вукIаниги, дида кинабго жо батIа гьабизе лъалаан, лъикIаб-квешаб, гIадамаз щиб ва кин бицунеб бугебали батIа бахъизе кIолаан. МахIмудил хасият бичIчIарав дица инсуда гьарана:

-- Эмен, гьав лъикIав чи нилъерго гьоболлъун  гьаве ,  -- ян.  Дир гьари къабул гьабуна. МахIмуд рокъове вачана… Муил гIемераб бицунеб букIана…

ГьитIинав дица, гьоркьосан вахъун, МахIмудида гьикъана:

-- Ай ячунарей, щоларей кигIан цIакъайгIаги йигей дур йокьулей?

-- Дудаго  эй йихьизе метер судалде вачIа, бахIарчи,   -- ян абуна МахIмудица.

-- ГьанжегIаги гьелдаса рокьи бичуларищ дур? – абун цIехана гьесда.

-- Бичулеб букIарабани, къоло хадуб соналъ бичилароанищ,-  ан жаваб гьабуна гьес.

МахIмудие Муи хъамунилан суд гьабуна, амма гьесие шибго тамихI  къотIичIо. Гьелдаса хадув дун Инхов цIалулев вукIана. Жиндирго гьудул Лабазанихъе вачIарав МахIмудида дун лъана. ЦIан бахъун дие хъахIаб гIарцул гъурущ кьуна. Цинги Бакуялда эменгун данделъун вугоан гIащикъ.  

 

Диргун цо-цо ургъалаби рикьулаан МахIмудица. Гьале гьезул цояб:

-- Берталъ, данделъабазда цо кечI  ахIарабго, дида лъала гьенив вугев гIабдалги гIакъилги ватIа вахъизе.

-- Кин дуда гьеб лъалеб?

-- Кинха букIинеб, дица пасихIаб кечI  ахIараб мехалъ, гIакъил нилъакь кверги чIван, ургъула, гIабдалин абуни, нахъасан хIара тункулеб бугеб гIадин, гьайт-гьуйтилан эхе-эхеде кIанцIола.

 

*  *  *

 

МахIмуд Хунзахъе вачIараб заман хасго рохалилаблъун букIунаан язихъал гIадамазе. Кив шагIир вугониги, гьаниб кIудияб данделъи, кечI-бакъан, квана-гьекъе, аваданлъи букIунаан. Гьеб киназего гIахьаллъулаан. Гьев нахъе унеб мехалъ, нуха регIизе рахъунаан гIемера гIадамал.

ГIолохъабаз гьабулеб адаб-хIурмат бихьарав МахIмудица гIелин абизегIан ахIулаан кечI ,  махсароги речIчIизабулаан гьоркьоб.

-- ГIабдал ахIдезавун чIалгIунарищ нужеда? Цо-цониги бицинеги виччай.

Щибдай гьес бицинехъин бугеб жоян, виччалаан. Гьесги байбихьулаан:

-- Эбелги ясги рукIун ругила гъасда гIодор чIун, царгъида нахъа вахчун гьезухъги гIенеккун, цо гIолохъанчиги вукIун вугила.

Хабаралдеги сверизабун, бицунаан эбел-ясалъул хIакъалъулъ кечI . МахIмудица  гьеб халатаб хабаралде сверизабулаан, ракIалде кколаан шагIирас жиндихъ гIенеккаразда бичIчIизабулеб бугин кочIол магIна, хаслъи абун.

Данделъиялда гьоркьосан ваккун цояс гьикъана:

-- Дир гьобол Залмулав щиб гьабулев, чIоро, вугев? – ян.

-- Щиб гьабулев, чIоро, эв вукIинев, берцинай, лъикIай щивасда анищан ккарай чIужуялдасаги ватIалъун, хачадилев вуго, -- ян абуна гьес.

Ниж МахIмудил кIалдире ралагьун рукIунаан: гIолохъабаз гIамалалъе босулеб рагIи гьес гIадада абулароан, гьесул каламалъ релъи-аваданлъи бижизабулаан, сундениги кантIизарулаан букIинеселда тIад ургъизе тIамулаан.

 

*   *   *

Росабалъа росабалъе хьвадун, кочIое гьунар бугев чи кив вугин рагIаниги, гьевгун дандчIван, МахIмудица жиндирго пасихIлъи камил гьабулеб букIана.

Цеве ЧIанкIада аскIове ун, рокьул асарал хъвазе цIалулев вукIун ватани, гьанже, ЦIадаса ХIамзатица  абухъе, рокьул кучIдузул борхалъиялда, щобда байрахъ чIвана ХъахIабросулъес, гьесул пасихIлъи, рагIул бегIерлъи цогидазул квер гIунтIулареб бакIалде бахана. Гьес гIолеб махшел босана ЧIанкIадасан, гьесулгун дандбана гIакълуги кечI  гьабиялъул къагIидабиги. Къокъ гьабун абуни, МахIмуд лъугьана жиндир рокъул унтул мухIканго бицунев шагIирлъун. ЧIанкIа хутIана чияр унтул, чияр рокьул бицунев, жиндир керен бухIун кечI  хъвачIев чилъун.

ЧIанкIа хIалтIулев вукIана Рихьунив, гьенив цIалана, гьенир хъвана кучIдул. Цо нухалъ гьевги МахIмудги данделъана ансадерил годекIанир, гIодор чIана лъадаре унел ясал рихьулеб бакIалда, къотIи гьабуна гьезде цо-цо кочIол мухъ абизе. Ансадерил ясал рукIана ратIлида гIуцIарал, гIин - квералда гIарац-меседалъул тIагIелал гьарзаго рарал.

ТIоцебесеб мухъ абуна МахIмудица:

-Алжаналда жаниса жакъа ячIун ятила.

Хадубго ЧIанкIаца абула:

-Жеги гьури, гьава-бакъ гьалда хъван батуларо.

Цинги МахIмудица, кочIол роценги сверизабун, лъалхъи гьабичIого рикIкIуна:

ГIундузда ран ругел кIилкIазе месед

Мисри къиралзабаз къотIун батила.

НагIли-якъуталъул гъажабазда тIад

ГъалбацIил ракI  холел курхьаби руго.

Кагьру гIамбаралъул килщазда хурал

Харде тIегь бакъвалел баргьичал руго.

ЦIияб ратIлил форма, тIад чIван гормендо,

Гьебги гIела хIикмат кибго халкъалъе.

Лъаларо, МахIмудица щавкъалде вачIун, лъалхъичIого  гьел мухъал гьаричIелани, ЧIанкIаца кинаб нухдасан бахIс бачинеб букIарабали. Амма бакъалда лъураб гIадин, бихьула МахIмудил рагIаби рарщарал, гIужда речIчIулел, бегIерал ва калам тун пасихIал рукIин.

                                               З. ГIалиханов

                              «ХIакъикъат» газеталдаса босараб

 

 

Халкъалда лъалел

 

МахIмудица бищун цебе гьабураб кечI  гьаб букIиналъе гьадинаб далил буго. Гьеб кочIол ахада жинцаго МахIмудица гIараб мацIалъ хъван буго гьаб кечI  бугила жинца тIоцебе гьабураб кечI абун. Гьес гьабурщинаб кочIол ахиралда жиндирго цIар хъвалеб букIун буго МахIмуд Аль Байзави

-- ХъахIабросулъа МахIмуд абун. Гьелдаго цадахъ гIараб мацIалъ хъван буго «гьаб гьабурав чи виляталъул бетIерила, бакъан бачунел руччабазул гIашикъилан» абун. Гьенибго  буго «цинги салам буго, бацIцIадаб гьоцIо гIадаб, дудеги, ГIашилтIаса Саладинидеги. Дуе рокьани, гьалда релълъарал кучIдул дуе ритIила. Дир гьанжеялдаса хадуб кучIдул гьаризе гьунар букIинилан ккола. Гьале гьабги дица тIоцебе гьабураб кечI буго», - -- абунги.

 

ШамсузухIаялъухъ рухI  босун индал

Угьизин кагътиде каранзул бухIи,

ХIасратаб балаялъ берал рииндал

Абизин рагIаби гIинтIаме, ясал.

Самаялда гьудгьуд, гьаваялда хIинчI,

ЧIолеб бакI  лъаларищ, гIолил мусудул?

Булбул свердахъулел сси бугел мугIрул,

Сипат хисанадай, Хизри авараг?

Зодихъ чIун тIайруялъ ВатIан ккунани,

Кквезе кIолев гIадан вукIунаревищ?

 

Щобде чан лъутани, туманкI  речIчIизе

ЧIараб рагIи гьечIищ, гьелъий тIехьалда?

Дуниял рихани, хварал рокьани,

Кьаланищ абулеб элде гIадамаз?

Зигар гIемерлъани, гIузру гьечIого

Гьебги щиб хIикматан кин ургъуларел?

Каранлъ жаниб бугеб ругъун хIалтIани,

ТIабибги швечIони, щиб жо гьабулеб?

Гьаваялда чIараб лочнол тIинчIалде

Данде къуват бугев къел вукIунарищ?

Къойил дагIба ккани, къей - бергьин гьечIеб

Гьелъул копий кьолеб канцелярго киб?

Берал ругониги канлъи босулеб

Сабаб щиб букIунеб эб унтиялъе?

Унти чорхолъ гьечIев, чи загIиплъулев

Лъалариш гьалда цIар, цIаларал чагIи?

Чара хварав дие рагIуй жавабал

Жундуца гьаруна гьаб хIисабалда:

Самаалда гьудгьуд, гьаваялда хIинчI

ЧIолеб бакIго гьечIо гьабилан лъалеб.

 

З.ГIалиханов

                              «ХIакъикъат» газеталдаса босараб

 

 

 

ДУНЯЛ-ГIАЛАМАЛЪЕ ГIИШКЪУЛ РУКЪ БАРАВ

 

Исана Дагъистаналъул общественносталъ кIодо гьабуна авар халкъалъул цIар рагIарав поэт, нилъер гIемер миллатазулаб литератураялъул классик ХъахIабросулъа МахIмуд гьавуралдаса I35 сон тIубай. Гьесул юбилеял нилъеца кIодо гьарула тIолабго Дагъистаналъул литератураялъул праздник гIадин. Гьеб бичIчIулеб жоги буго. Гьесул хвел гьечIел асараз цебетIеялъул нухде бачана Дагъистанлъул поэзия, гьев бищунго хIайранго халкъалъ къабул гьавулев поэтасул асараз тIадегIанаб борхалъиялда хъулухъ гьабулеб буго жакъаги нилъер халкъалъе.

Жиндир цIарги кечIги Дагъистаналъул мугIруздеги рахарал, кIкIалабахъеги щущарал, жив-жив магIаруласул рокъореги рекIелъеги лъугьарав кочIохъанасда, яги гьесул инсуда лъачIо ва бичIчIичIо Дагъистаналъул тарихалъулъ рогьалил цIва гIадин кидаго кунчIун букIунеб гьунар ХъахIабросулъ бижун букIин,  гьелде кигIан гучго, къуватго аваразул адабият цебе тIун аниги, рагIад рехизе гьечIолъи, гьелъул нур свине гьечIолъи, гьеб хIасратлъунги мисаллъунги букIине бугеблъи, къисматлъун ккезе букIин. Гьеб бичIчIинчIо росдал гIадамазда.

ЦIодорав, гIакълу камилав, пикру бегIерав кочIохъанасул ботIролъе цо-цо рачIун рукIун ратизе бегьула пикраби гьадигIан кечI,  ихтилат, бегIераб рагIи хириял магIарулазда ракIалдаса ине рес гьечIин жиндир кочIол хIасратал жугьабиян. Жинцаго авар сариназул рукъалъул къадалъ гьайбатаб рекъараб гамачI  лъунин. Гуребани, гьес хъвалаандай:

Дунго хвананиги халкъалда лъалел

Къасидатал тана таманал рокьул,

Ракьулъ вукъаниги, къанихъ урхъараб

Къо гIемер бачIина гIищкъу ккаразда

Хъвана МахIмудица камилал, тIад рагIи абизе бакI    гьечIел къасидаталги, сариналги, шигIрабиги, магIабиги. Хъвана, цохIо ахIун течIо. щибха жакъасеб гIелалде, гьесул ирсилазде кодобе щвараб? Гьесул жиндирго квералъ хъвараб кочIол ункъо мухъ, ва аза-азар халкъалъ ботIролъги, рекIелъги цIунарал свине течIел, ясбер гIадин цIунарал тIадегIанаб къиматалъул саринал. КигIан халкъалъе хIажатал, кигIан гьезул рекIел анищал загьир гьарулел рукIине кколел кучIдул, чанго гIелалъ  цоцахъе кьун гьел цIунизе ккани?

МахIмудил жиндирго тIабигIиял кIудияб гьунар букIана. Абизе мустахIикъаб буго гьев кочIое вижарав чи вукIанилан. Амма гьесул гьунар загьирлъизе квер бакъи гьабуна авар адабияталъул гьайбатаб тарихалъ, гьелъул хIаракатчагIаз.

АнцIила анкьабилеб гIасрулда бижараб магIарул сарин цебе тIезе гьабула махщел бугел  шагIираз: Къудукьа Мусалас, ГIаймакиса Абубакарица, Кудалиса ХIасаница, ГьаракIуниса СагIидаца, Хьаргабиса Бегилас, Ругъжаса Эльдарилас, БакьагьечIиса ЧIанкIаца. Гьезул щивас цебе бачунеб букIана нилъер адабият, гьез хIадур гьабуна МахIмудие шагьра нух. Амма гьеб нухдасан цеве унаго гьесда кIвана цIиял нухал ратизе, унго-унгояб борхалъуде магIарул кечI   бахинабизе, гьелъул гъварилъи цIиккинабизе, гIурхъаби гIатIид гьаризе. ХъахIабросулъа МахIмудил цIарги рагIичIев, цо - кIиго гьесул кечI   рекIехъги лъаларев чи чIахIияб гIелалда гьоркьов  нагагьги ватуларо. Исламалъул нухдаса кьураразе шаргIалъ тамихI гьабулел соназ рижарал гьесул пасихIал асаразул хIаталдаса ун кIудияб къимат букIана магIарулазда гьоркьоб. МахIмудида жиндаго лъалеб букIана гьел асаразул даража. Цо кочIолъ гьес рагьун абулеб буго: «Харилъе тIегь гIадал хъвана алфазал» - йилан. МахIмудил заманалда кучIдул хъвалел ва ахIизе махщел бугел чагIи магIарухъ гIемерал рукIана, амма МахIмудиде щварав махщалилав гьезда гьоркьов вукIинчIо – гьесул кечI    рагIал баккарабго лъала. МагIарулазда гьоркьоб МахIмудил цIар тIибитIана рокьул шагIир хIисабалда. Жинцаго кочIохъанасги хъвана:

 

«Дунги йокьулейги, рокьи балайги

Бицаде хутIана хал гьабуразе,

Хирияй гьудулги гьагав дунгоги

Дагъистан кантIизе кицилъун ккана».

 

МахIмудил киналго кучIдул гIишкъу – балаялъул хIакъалъулъ хъварал руго. Цогияб хутIаралъул бицунагоги  гьев жиндаго лъачIого рокьиялде вачIуна. « Рокьи гьоркьоб гьечIеб кьалул хабаралъ. Кьоларо дие кеп, кин бицаниги» - ян хъвана шагIирас.

Рокьулъги МахIмуд вацIцIадав вукIана, гIезегIанго бахчана гьес гьеб рекIел тIинуялда, цогиязе щущачIого цIунана балъголъи.

Амма сангаралъ ккун гьалагаб гIор чIелищ?  Ана гьебги гьесул кверщаликьа борчIун. Жиндирго хIасратал кучIдулгун МахIмуд цеве вахъана ханзабазги бегзабазги Дагъистан чурхъулеб ва пачаясул колониалияб ханлъиялъ мугIрузда кверщел гьабулеб бугеб заманаялъ. Поэтасда бичIчIулеб букIана мискин халкъалъул язихълъиги гьезда тIад бечедаз гьабулеб бугеб зулмуги. Бищунго талихI   къараб хIал гьеб заманаялда букIана чIужугIаданалъул. Диниял гIазабазукьа хIинкъун лъиданиги кIолеб букIинчIо гьей цIунизе. Гьеле гьеб социалиябгун рухIияб лагълъиялъ магIарулай рахIму гьечIого хIакъир гьаюлеб заманаялда гьей цIунизе рахъаразул тIоцевесев вукIана МахIмуд. ЧIужугIадан эркен гьайизе гьев ана поэтасул нухдасан. Жиндирго асаразулъ аслияй героинялъун Муиги  гьаюн, гьелъул цIаралдасан кIалъана поэт магIарул чIужугIадан, тIадегIанаб къиматги кьун, борхалъуде яхинаюна. Гьединан Расул ХIамзатовас магIарулалдехун хитIаб гьабураб 

 

                    «Щибаб их бачIиндал, магIарул чIужу,

                    МахIмудил хабада лъе ихдалил тIегь,

                    ТIубараб гIумруялъ, гIащикъаб ракIалъ      

                    Мун кIодо гьаюраб кечI ахIанин гьес».

 

Дунялалъул рокъоб бищун тIадегIанабги. Къадруябги, бергьарабги. къиматабги, гьайбатабги, берцинабги гьес хIалтIизабуна чIужугIаданалъул сипат гIуцIизе. КIочIохъанасул ихтияр букIана гьадин хъвазе:

 

                       Биинаан гьецIо, бухIилаан цIул,

                       Дуе гьабунщинаб сипат гьабуни;

                       Биххилаан кьуру, кьватIилаан гохI,

                       Дуй гIадин рецц гьабун, цеве чIанани».

 

Рокьи ва йокьулей - гьел рукIана МахIмудида жиндир замана жанисан якъинго гIатIидго бихьулеб кIиго матIу. Гьелъин кочIохъанасул замана, гIумруялъул чвахи, гIаламатал, балъголъаби, лъикIал ва квешал рахъал нилъеда МахIмудил асараздасан лъалел ва цере чIолел. Цо жиндиего хасиятаб тарихияб, культураялъул ва тIабигIиял гIаламатаздалъун машгьураб буго аваразул Гъойсубулиялъул участок – гьанжесеб Унсоколо район, жинда гъорлъе МахIмудил ватIан ХъахIабросоги унеб. Гьаб ракьалдасан чвахула Сулахъ гIорги лъугьинабулаго Авар ваГIанди гIорал. Гъойсубулиялъул ракьалда данд чIвала тIугьдуз къачIарал мугIрулги, накIкIил ва махил рохьаз рацарал лабаллъабиги, тIагIамал пихъазул цIурал ахал ругеб хьиндаллъиги. Ракь машгьураб буго миллияб культураялъулъ жидеца лъалеб лъалкI   тарал хIаракатчагIаздалъунги. Гьанир рижана ва гIумру тIобитIана векалъул ахиралда Къудукьа Мусалас. жиндица нахъе тарал математикаялъул, астраномиялъул, филологиялъул хIалтIаби. Гьединго тIоцересел кодоре щварал авар мацIалда хъварал кучIдузул автор хIисабалда; гьунар тIокIав поэт – гIарабист ГьаракIуниса СагIид (векалъул байбихьуда вукIарав); аваразул миллияб литератураялъе кьучI лъуразул цояв Инхоса ГIалихIажиявги. ЦIар рагIарал кочIохъабаздалъун кидаго машгьурал рукIана цоцада аскIор ругел ГIашилтIа, ЧIиркъатIа            ва Игьали росаби. Рехсарал росабазул бищун хIурматиял гьалбаздасан цоявлъун вукIана кидаго МахIмуд. Гъойсубулиялъул ракьалдаго буго Дагъистаналъе кIиго кIудияв имам кьураб Генуб росуги. Дагъистаналъул чIухIи, миллияб эркен гьабиялъе гIоло къеркьеялъул памятник АхIул гохIги. ГIемер рикIкIад гьечIого мадугьилихъего буго МахIмудилгун кидаго рагIи данде ккечIев, МахIмудил жиндирго тушманлъун вукIарав Нажмудинил ватIан гьитIинабго ХIоцоб росуги. Рес букIинчIо гьеб киналъго МахIмудил творчество бижиялъе, гьунар цебетIеялъе хасаб асар гьабичIого. Гъойсубулиялъул ракьалда бухьараб буго Дагъистаналъул цIияб тарихги. Унсоколо росу ккола цIа гIадав революционер МахIач Дахадаевасул ватIан. Гьениб байбихьана араб гIасруялъул байбихьудаго гетографалда кьабизе ва халкъалда гьоркьор тIоритIизаризе авар мацIалда тIоцересел революционныял листовкаби, ахIиял. Баянаб буго МахIмудилги МахIачилги рукIарал лъикIал гьоркьолъаби. ХIасратал кучIдулги ахIулаго, магIарул мискинзабазда гьоркьосан ваккун вачIарав МахIмудица хIалхьи течIо тIалъи гьабулезе. Сундасанго цебе МахIмудил кучIдузул бегIерлъи хучдуллъун хIунсана ХIоцоса Нажмудинида ва гьесул рахъ кколезда. Цо нухалъ гуро гьез МахIмуд чIвайзе къасд гьабураб. Амма магIарулаз цIунулев вукIана жидерго вокьулев поэт.  

Халкъул гIаламалъе алжан бикьулев,

Алжан дуего те, дие дой яс кье»-

 

Ян гьес ахIидал, реакциялъул къуватаз хIал бихьана гьев динго гьечIев мунапикълъун чIезавизе, гьелдалъун гIадамазда гьоркьоб гьесул къадру хвезабизе. Жиндирго напсалда, хасияталда, гIамалалда рекъон МахIмуд вукIана  къеркьохъанлъун. Къеркьана жиндирго къисматгун, къеркьана квешлъигун, ццингун, къеркьана тушманзабигун, къеркьана тIадчагIигун.

 

«ТIолго аб дуниялгун дагIба буго дир.-

Я дун къуркьуларо, я аб къоларо»-

 

ян хъвана поэтас. 

Къуркьи кочIокъанасда лъалароан, къуркьичIо лъиего, къуркьана цохIо инкъилабалъе. МахIмудица шулияб бухьен гьабуна революционер МахIач Дахадаевасулгун, гьес рохалида къабул гьабуна пача тIаса рехизелъун магIарулазул багъа – бачари. Гьел соназда магIарулазул буревестниклъун гIадамазда гьоркьоб тIибитIун ана гьесул ахирисеб кечI:

 

                   «Ракьул бутIа гьечIел, бокьоб панз гьечIел,

Гьаб бурангун лъугьа дунял лъухьизе.

Дирги  гIищкъуялъулцIураб каранзуй

Кепаб гьогьен буго гьаб гьуриялъул».

 

МахIмудица пашманго хъвана:

«Дунял гIаламалъе гIищкъул рукъги бан,

Дун къотIнов хутIана къадал ракьанда.

Къиралзабазецин рокьул кьоги лъун

Дун кьурулъ хутIана кьодул сакги тIун»- абун.

ХутIичIо. хирияв МахIмуд, мун къотIнов. Мун жакъа вуго жиб – жиб росулъ, жив – жив магIаруласул рокъов, Дагъистаналъул бищунго рорхатал мугIрузда. Дуца тIунин тараб кьодул сакги. Мун сабалъун, дур асарал сабаблъун гьудул-гьалмагълъиялъул, вацлъиялъул кьолъун лъугьана. МахIмудги. МахIмудил кечIги цересел умумузего гIадин хирияб буго жакъисеб гIелалъеги. Гьев  вукIана, вуго щивасул рекIел хIал рагьарав къиматав шагIир.

 

                                                                Казимбег АхIмадов,

                                                                Унсоколо районалъул бетIер.

                                                                «Гьудуллъи журнал»       № 6 2008 с.

 

Заманаялъ кинабго гьабула

 

ХъахIабросулъа МахIмуд вукIана, вуго чияе рокьи кьоларев, гIумру лъалев, тIекълъи кисан, лъидасан бачIунеб бугебали бичIчIулев, пасихIлъиялъул, гьунаралъул, бахIарчилъиялъул рахъалъ бокьарав чигун цеве вахъине кIолев чи. Австриялъул рагъулъги вукIарав, магIарулазул полкалъул церетIурал гIадамазулгун бухьен букIарав, Корниловас Питералде тIаде « гIалхулаб дивизия» рехидал, гьеб дивизия гьениб ленинилаб гвардиялде данде бахъинчIого Дагъистаналде тIад буссиналъе гIиллаги битIун бичIчIарав чи. МахIач Дахадаевасул полкалда вукIарав, В Р Кялъул рагъулав комиссарасул ракI ва ракьцояв гьудул, гьесул пикрабазухъ гIенеккарав, гьев вокьун гьесда аскIов чIарав бихьинчи, МахIач Дахадаевас Унсоколо, Генуб ва цогидалги росаби рахъидал Хунзахъе Хизроевасул хъизамазухъе революциялъул хасаб балъголъиялъул кагъат босун витIарав, ХIоцоса Нажмудиница нусго цIал кьабун  гIумруялъего  гIажизлъарав, ва гьев судалде кьун вукIарав чиги. МахIач чIваялъ сахлъулареб ругъун рекIелъ лъурав МахIмуд полкалъул къадилъиялдаса нахъе ана. Муи хвеялдалъун цояб  кваркьиги бекун ракьалда гIодов речIчIана. Амма гьев хехго халкъалъул рахъ кквезе тIаде вахъана… Гьеб киналдего тIаде, МахIмуд вукIана кучIдузул « Камалил Башир» Гьес кечI  ахIулеб рагIарай, гьесул рагIабазухъ гIенеккарай гIадан хIайранлъун хутIулаан. Гьел МахIмудица жаниб кечI  ахIулеб рукъалъул гордухъе ва нуцIбузухъе ракIарулаан. Гьездаги гIайиб щиб гьадинал рагIабаз кинай гIадан гIадал гьайичIого телей:

 

ТIулада лъураб цIа цIунула дица                                                                                            

Дуниял жендани жибго свинилан,

Жаниб кор боркьараб керен хIехьола 

ХIасратай гьудулалъ гьабе даруян.

 

ТалихIалъ гьеб данде гьечIеб рокьи букIана. МахIмудица абурал гьадинал рагIабаз: ( жий яче, жиндие мун вокьун вуго, кьезего кьоларей, щвезего щоларей Муъминатихъ валагьун кигIан мехалъ мун вукIиневилан цоялъ махсара гьабидал)

 

              Мун гIадинай ячун

              Чучарав ани,

              Чан росулъ хъизандай

              Дир букIинаан…

 

«СиратIалъул кьолъун» лъугьараб ХъахIабросулъа Бекьилъе бугеб сухъмахъалдасан хьвадулаго жиндирго ракI  сусун балеблъи лъаниги, « ярагъ» гIодоб лъечIого, рокьуе эркенлъи тIалаб гьабуна гьес. Рокьул кучIдул абун цIар букIаниги, бахIарчилъиялъул, бихьинчилъиялъул кучIдул руго МахIмудил. Гьесул асаразул аслияв геройги (живго) вуго бахIарчи – лебалав, бихьинчияв, я кIалзул жугьаялъулъ, я ишалъулъ хIалихьалъи жиндир гьечIев. Гьесул я рокьиялъе, я гьунаралъе гIорхъи гьечIо. МахIмудица рокьи ккарай ясги ахIулей йиго кIудияб бахIарчилъиялде ва гьунарлде. МахIмудил асараз инсанасул рекIелъ бижизабула мурадалде щвезе таваккал:

 

                            Мунилан чапулев чи дур ватани,

                            Чабхилъе мокъокълъун къвалакье лъугьа.

                            Бокьаралда кьан бан, кьогIалда мал бан,

                            КьолочIого квегъе копой дуниял…

 

МахIмуд вуго Дагъистаналда Советияб власть ккезегIан, араб заманаялъул букIараб хIалуцараб ахIвал – хIалалъул пикруги гьабун, таманал хIакъикъиял мисалалги данде росун, хъвадарарав шагIир. Пайда щиб, нилъер вукIинчIелъул лъеберабилел, кIикъоабилел ва хадуселгIаги соназда унго – унгояв МахIмуд лъазавулев чи. Гьединав чиги вукIинчIого, чанги къиматал баяналги ракьулъе ана. РукIана МахIмуд лъазавизе квалкал гьабулел, гьев абадиялъул шагIир гурилан чIезабизе жигар бахъулел чагIи: ХъахIабросулъа  ГIалиев ЖабрагIил, Унсоколоса ХIусенил МухIамад, ГIашилтIаса Гъазиев МухIамад, Харахьиса Дайтбегов ХIажи, ЦIатIанихъаса Сулейманов МухIамад, Игьалиса пахьул устар  МухIамадов   ХIажимухIамад ва цогидалги. МухIканаб хабаралдасан, суалазе гьез кьолел жавабаздасан якъинго загьирлъана МахIмуд доб мехалдаго халкъалъе цIакъ хирияв шагIир вукIараблъи. ГIемераб жо буго жеги МахIмудил творчествоялъулги гIумруялъулги якъинго нилъеда лъалареб. Заманаялъ кинабго тIокIкIинабила. Чу  кьолозе гIемеразда лъала. Амма Буракъалда рекIине киназдаго гуро кIолеб. КIолезда гьоркьов вуго МахIмудги. Заманги гьединазул рахъалда букIуна. Заманаялъ кинабго жо жинди – жиндир бакIалда лъечIого толаро – лъие гьеб бокьаниги, лъие гьеб бокьичIониги, бичIчIичIониги. Гьедин, заманаялъ тIокIкIинабуна, бичIчIулеб буго ХъахIабросулъа МахIмудил гIумруги пагьму – гьунарги.

                         

МахсутI   ЗайнулгIабидов.

         «ХIакъикъат» газеталдаса босараб.

 

ТIОЦЕРЕСЕЛ АСАРАЛ

 

МахIмудил кучIдузул тартиб цебе чIезабизе нилъее цIакъ захIмат буго. Кин бугониги, журналистаз, шагIирасул творчество бокьулез гьабураб захIматаб хIалтIул хIасилалда дагьа – макъаб баянлъи цебе чIезабизе кIола. Баянлъун буго МахIмудица кучIдул гьаризе цIакъ цудунго, гIум руялъул анцIила кIиго  - анцIила лъабго сон бараб мехалъго байбихьараблъи. Гьеб ишалъулъ кIудияб бутIа лъуна мунагьал чураяв ТIанусиса Инусилов ГIалиасхIабица, ЧIугIлиса мугIалим ГIазизов СагIидица, журналист М. Пазлудиновас, гIалимзаби Бадави МухIамадовас, С. ХIайбулаевас, Чакар Юсуповалъ, М. Рамазановас ва цогидазги. I984 соналъул 23 августалда бахъараб  «БагIараб байрахъ»  (Гьанжесеб «ХIакъикъат») газеталда лъураб «Рекъараб кьекIкIел» абураб макъалаялда Пазлудиновас хъвалеб буго МахIмудил вукIун вугин Хъандулалъул МухIамад абун имгIал. Гьев вукIун вуго гIадамаз хIурмат – хъатир гьабулев, чанго соналъ бегавуллъун росулъги хIалтIарав чи. Гьесие цIакъ вокьулаанила яцалъул  вас МахIмуд. Гьединлъидал жиндаго аскIове цIализавизеги тарбия кьезеги вачунги вуго. Хъандулалъул МухIамадихъ данделъулел рукIун руго батIи – батIиял кочIохъаби. Гьезухъ гIенеккун МахIмудилъ бижула кучIдул гьаризеги гьел ахIизеги тIоцебесеб гъира. ГьитIинго МахIмудие цIакъ бокьулаан тIабигIаталда: рохьаздаги, гIалахаздаги тира – сверизе. Цо нухалъ ккола гьадинаб иш . Тира – сверулев МахIмуд вихьараб мехалъ, Ражабин абулев гIи гIемерав бечедав чияс гьесда абула жинда цадахъ гIияде хьвадеян, рекIелгъейги букIине. Вас разилъула. ГIияда вугеб мехалъ МахIмуд чанго нухалъ цевеса тIагIунев вукIун вуго. Гьесул гIамал букIун буго ракIалде рачIарал рагIаби кагътиде росизе инсан – чи гьечIеб бакIалде унеб Гьеб иш лъаларев Ражаб цо нухалъ васасде квешго семула, щайтIан гIадин. цевеса тIагIине ккани мун жундузулгун бухьен бугев чийищан. Ражабги унтун, нахъисеб къоялъ гIи хьихьизе арай гьесул лъадиги МахIмудиде семула «чехь чурадил вас, мунго кинав жо. ЩайтIан гIадин цевеса тIагIунев?» - абун.

Васас кочIодалъун жаваб кьола:

                              

Гьей дир эбелалъул чехь щай чурулеб?

Гьадин пасахIатав вас дун гьавурай,

Дой дур эбелалъул щай чурулареб,

БусатIа кIущизе ясал гьарурай?

 

Цо роол къоялъ. Бачун магьгун, магъилъан вачIунев Ражабида МахIмуд годекIанив гIодов чIун ватула. Рокьукъго МхIмудихъги валагьун, абула: - Ле, риидал хIалтIуларев мун, хасало кваналаревха, - ян.

МахIмудица хехго жаваб гьабула:

 

                               МагIарда гIи гIемер, гIин гьечIеб тIагъур,

                               ГIиялъ куйдул чIахIа нацIил хъабарча.

                               Киве ун вукIарав, дир гIагарав чи?

 

Гьел кочIол мухъазулъан нилъеда бихьула шагIирас хъантIарав чиясе кьураб сурат. Гьеб гуребги, гьенир руго вукIинесев кIудияв поэтасул стилалъе  ( хъвадариялъул къагIидаялъе) хасиятал, данде кквей, каламалъул къокълъи, деталазул кIвар гьаби ва гь.ц.

Нилъеда бихьулеб буго МахIмудица кучIдул гьаризе цIакъ гIолохъанаб мехалдаго байбихьи, гьел халкъалда гьоркьор тIиритIи, гьесул цIар шагIир хIисабалда цудунго гIадамазда рагIи. Гьединлъидалин батI-батIиял гIалимзабаз гьев цIализе ГIашилтIаса КъурбангIалицаги, ЦIатIанихъа ГIабдулкъадирицаги жидехъаго ахIаравги. МахIмуд цIалана батIи-батIиял мадрасазда, гьениб лъай-хъвай ккана машгьурав шагIир Тажудин ЧIанкIалгун. Гьелъ квербакъи гьабуна МахIмудил шигIрияб гьунар цебетIезе. МахIмудида гъваридго лъалеб букIун буго гIараб мацI , гьеб мацIалда хъвараб Бакъбаккул улкабазул адабият. Гьеб лъай гъварилъана. Темир- Хан-Шура МухIамад-Мирза Мавраевасул басмаханаялда тIахьал рахъизе байбихьун буго. ШигIруялъе гьунар цебетIеялъе, гьеб кутаклъизабиялъе бишунго кIудияб къуватлъун МахIмудие ккана гIолохъанлъудаго Бекьилъа Муихъа ккараб рокьи.

Гьеб букIана цIакъ пашманаб, къваридаб ва захIматаб хIасрат. АнцIила щуго сон барай Муи офицерасул вас КъебедмухIамадие росасе кьола. ШагIирас рокьи цIунула живго хвезегIан. Къоло щуго соналъ гьелде гьабураб буго гьесул лъабкъогоялдаса цIикIкIун кечI. Гьеб кинабго буго миллияб бечелъи, хазина, хIикмалъи, гьайбатлъи. КIудияв шагIирасул кучIдузул тартиб, ай цебе хадуб ва кида кинаб кечI  хъварабали  чIезабизе гIалимзабаз жигар бахъаниги, гьеб жеги мухIканго кIун гьечIо. Нилъехъе щварал мукъсаналго баяназда рекъон, тIоцебесеб кIудияб рокьул кечIлъун рикIкIине бегьулеб буго машгьурав гIалимчи ГьаракIуниса НурмухIамадил МухIамадица I984 соналъул октябралда «БагIараб Байрахъ» газеталде битIун бачIараб «ШамсузухIаялъухъ рухI босун индал» абураб. КечIалда гъоркь гIараб мацIалдаса магIарул мацIалде руссинарун кьун руго МахIмудил квералъ хъвараб кагъаталдасан цо-цо баяналги. ГIашилтIаса Саладин абулев чиясухъе шагIирас хъвалеб буго: «Дуе бокьани, гьелда релълъараб битIизе, дица эб духъе битIила… Гьале гьабги буго дица жиб бищунго цебе гьабураб кечI». «Панаяб хIухьел» абураб I993 соналда бахъараб МахIмудил тIехьалдаги кьун руго дагьал гIатIидго гьелго баянал, амма кечI гьабураб сон бихьизабун гьечIо. МахIмудил тIоцебесеблъун рикIкIине бегьулеб «ШамсулзухIаялъухъ…» абураб кечI гьабун буго гIолил мусудузде вокьулесул хитIаб хIисабалда. Гьенир руго гIемерал суалалги ясалъе гьарурал сипаталги: самаалда гьудгьуд,  гьаваялда хIинчI, булбул, зодил тIайру (хIинчI), гьаваялда чIараб лачен ва гь.ц. Вокьулес абулеб буго гьудулги йилун, дунял рихун бугин, каранлъ жаниб ругъун бугин: 

                              Берал ругониги, канлъи босулеб,

                              Сабаб щиб букIунеб аб унтиялъе?

 

Чара хварав чиясе жавабал гьарулел руго жундуз, гьелги руго батIи-батIиял: хурхен, тартиб гьечIел. ричIчIизе захIматал. КечI бугин ккола цо щулияб гъунки, камиллъи гьечIеб. Суалал-жавабазда хадуб батула шагIирас йокьулелдехун вуссун гьарурал хитIабалги, гьелъие кьурал суалалги. гьелъул жавабалги.

 

                           Лъай дир босун араб мугIрузул гIанса,

                           ГIиса угьдуларищ дир бицун дуда?

                           Дандиял кьерилалъ кьурул итаркIо,

                           Таманаб мех буго мунилан холев.

 

Гьеб кочIолъ МахIмудица «балъгого» бахчун кьун буго йокьулелъул цIарги, (гьеб гьес кинабниги кIиго-лъабго нухалъ рехсон буго жиндирго творчествоялда).

 

                              Халкъалда нур балеб бащалъараб моцI,

                              Мимгун тиялъ буго турулеб керен.

                              Киналго хIурупал хъвазеги хIинкъун,

                              ХIарпул ахиралде ахIаби рана.

Ясалъ жаваб кьола:

 

                               Ургьиб цIа рекIине, ракIалъул гьудул,

                               Гьаб щиб дурго хабар холей йигин дун?

 

Нилъеда бихьула шагIирасул хьул букIин ясалъул рокьиялде, жив мурадалде щвеялде. Амма йокьулей эбел- инсуца хIал габун кьола бечедав чиясул васасе. Росасул адаб гьелъ цIунула. Дир пикруялда, МахIмудил тIоцересел асараздасан цояблъун, ай кIиабилеблъун рикIкIине бегьула « Рокьул цIа бакараб керенги чучун» абураб кечI . Гьеб байбихьулеб буго, нилъеца рехсараб тIоцебесеб кечIго гIадин. Гьенир ратула релълъарал рагIабицин:

 

                                « Угьизин каранзул бухIи» - тIоцебеселда,

                                « угьизин хIухьел» - кIиабилелде,

                                « хIасратаб балаялъ берал рииндал» -

 

« хIасраталъ рецIцIулел лугбал», « абизин рагIаби», - «гIарза бахъизин» ва гь. ц. Гьеб кочIолъ бицунеб буго рокьи ккаразул дандчIваялъул хIакъалъулъ. Ясалъ баян гьабула жий росасе абун йигин. ЛъикIаб даражаялда хъвараблъун ва щвалде щвараблъун рикIкIине бегьула жиб поэмаялда релълъараб «Истамбул читалъул чергес хъабало» абураб кечI. Гьенир цIакъго гIемер сипатал гьарун руго ясалъе, гьелъул сурат (портрет) цебе чIезабизе мурадалда: «кагIба рукъ къачIалей къурайшияй», «чундуз магIу тIолей гIарабияй», «гIусмани тастар», «хIангIарцул курхьаби», «хъахIал баргъичал». «хIатIида квар бараб коралъул жайран», «ясбер меседилаб мугIрузул гIанса», «кармангъур», «рогьалил цIва», «бакъул лага». «жавгьар», «сабаалда гIураб гIедераб тагьи». «Ширванул гIала» ва гь. ц. 

Гьеб кечI буго цIакъ махшалида хъвараб, лъикI гIуцIараб композицияги цо ккураб сюжетги бугеб, васасулги ясалъулги  гIатIидал диалогалги кьураб. Васасул рекIел хIал, гьари, гIищкъу ва рокьи рагьулеб буго ясалъе, амма нахъчIвалев вуго, «хъаз, руз, ордек, гъеду» - ян рогьрал ран. Гьеб букIана махсаро – хочIалъулаб халкъиял кучIдузулъ батулеб гIадаб къагIида

 

ГIалхул царал гIадаб ца-кIалги босун,

Цодроние гьуней дунищ йокьарай?

Амма васас ясалъе нахъеги кIудияб рецц-бакъ гьабула, гьелъул сипатал, тIадеги гIатIид ва берцинги гьарун, амма йокьулелъ абуни гьев къотIнове тункула:

Турун гIодоб бараб гIеч гIадин восун,

Рагъидул къедасан къотIнов речIчIана.

КъватIул гьведа хадуб гьарчил кинигин,

Чабхил хIал букIана хIатIица хъвалеб.

Гьеб захIматлъиялде ккарав бахIарчияс хIукму гьабула жиндиего суд къотIизе, шагIирас кутакаб махщалида кьураб гьаб сураталъ хIикмат гьарула гIурусазул критикал ва ва хъвадарухъаби. Мухъ-мухъ ккун кочIол гьеб бутIа харбидалъун гIурус мацIалде буссинабун букIана Багьадур Малачихановас. Николай Тихоновас «Дагъистаналъул лирикал» абураб тIехьалда лъураб «НекIсияб Дагъистаналъул шагIирзаби» абураб макъалаялда шагIирасул кочIое бугеб гьунар бихьизабизе рехсолел руго гьал мухъал:

 

«Хъурщун вилълъун гурони, вахъине кIолеб,

КIиябго махIалда рухIги хутIичIо.

Гьеб къварилъиялда къадал ракьанда

Лъуна мировой суд дицаго дийго,

Долда кIалъаралъухъ лъабабго соналъ

Сибир къотIанилан къварилъана ракI.

Ругъналги дида щун, дун щай къолеван,

КъотIараб хIукмудул копи босана.

Гьаб диван инилан окружниялде,

Гьениб бергьинилан гьабуна хиял.

Халкъалда цIар арай инглис бикада

Квер хъвараб гIелилан эзги нахъчIвана.

Гьаб хIукму тIубалин бетIергьанасан,

ТIаде вахъун, къед ккун къокъана рокъой…

Пириялъ вухIарав хIабашиясда

Релълъуна тIабигIат матIуялъусан…

 

Гьел кочIол мухъалги рехсон Н. Тихоновас хъвалеб буго: МахIмуд къуватав поэт, кIудияв поэт – лирик вуго, - ян. Гьес хъвана дунялалъулго адабияталъ мисал босизе бегьулел шигIраби. МахIмудил кочIое бугеб гьунаралъул балъголъи рагьулаго, гьесул поэзиялъул хаслъаби рихьизарун критик Александр Пешковскияс I927 соналъ хъвалеб буго: «Поэтасул бищунго захIматаб масъала ккола бихьулелъул кумекалдалъун бихьулареб жо рагьи. Гьеб масъала тIубазе кIвей ккола шигIруялъе гьунар букIин, МахIмудида           кIун буго, батIи – батIиял КъагIидаби хIалтIизарун, чIван къотIарал образал гIуцIизе. Гьединаб махщел киназего гуреб щолеб». МахIмудил тIоцере хъвараллъун рикIкIине бегьула гьал кучIдулги: «Рокьул байрахъалда хъвайзин чIахIахатI», «Мун гIакъил ятани, ячIа гIин тIаме», «Балагье, гIинтIаме», «ГIенеккея калам кин бугояли», «Рокьул гIазаб цIикIкIун», «Рокьиян кьерилал, кьалан гIолилал», « Рокьул цIа бакараб керенги чучун». 

Бадави МухIамадовас рикIкIунеб буго МахIмудил тIоцересел кучIдул Тажудин ЧIанкIал кучIдузда мисал босун хъварал ругилан. Гьеб пикру битIараблъун рикIкIине бегьуларо. ЦIадаса ХIамзатицаги хъвана МахIмудил вачIин ЧIанкIадасан букIанин, ай ЧIанкIа МахIмудил учитель вукIанин. Гьеб битIараб буго: МахIмудил учительзабилъун рукIанин халкъияб творчествоги, Элдарилавги, Инхоса ГIалихIажиевги, гьединго тIолабго БакъбаккIл адабиятги букIана. Амма МахIмуд цIакъ кIудияб борхалъиялде вахана. МахIмудил творчествоялъе гъваридаб ва битIараб къимат кьун буго филологиял гIелмабазул доктор, гьунар бугей гIалимчIужу Чакар Юсуповалъ. Гьелъ рикIкIунеб буго МахIмудил поэтикиял къагIидаби: параллелизмаби, дандекквеял, метафораби, сипат – суратал гьари халкъиял кучIдуздасан, гIумруялдаса росарал ругин. «МахIмудил тIоцересел асарал махсара – хочIалъул, комедиялъул къагIидаялда, кIодо – кIодо гьабун бихьизабиялъул кьучIалда гIуцIарал руго. Сатира, юмор, карикатура ва шарж хIисабалда рихьизарурал героязул образал, махсара – хIай хIисабалда гьарурал руго», - ян.

 

                                   Гьеб битIараб пикру буго.

                                   РакI бухIарав хвечIо, хабалъ чи гьечIо,

                                   Хиял гьабун чIана, гьезухъ балагьун;

                                   Гьазул гIид батани, дир бертинилан,

                                   Дунги гIедегIана ГIунайзатихъе, -

 

 ян  хъвараб мехалъ, гьеб бичIчIизе кколаро мекъаб магIнаялда, шагIирас хъахIбалъиялде ахIулел ругин. ШагIир ГIадалло ГIалиевас «НугI» абураб поэмаялда шагIирасде гIайибал гIунтIизарулел руго гьес мекълъиялде, квешлъи гьабиялде ахIанин доб заманаялъ гIадамалилан. ГIалиевас хъвалеб буго: 

 

                         Рокьи гьоркьоб гьечIеб кьалул хабаралъ

                         Кеп кьоларев шагIир вахана щобде.

                         «Гьазул гIид батани, дир бертинилан,

                         Байтал хъван ахIана хъахIбалъиялде…

 

МахIмудица киданиги гьабичIо къабихIаб иш, хъахIбалъиялдеги ахIичIо. Росасулъ йигей Муидеги гьес киданиги бегьулареб рагIи абичIо, гьей йокьиги кIванагIан балъго гьабуна. Гьелъул хIакъалъулъ хъван буго гIумруялъ шагIирасул творчество лъазабулев вугев Лаваша районалъул Гъоркьа ЧIугIли росулъа учитель СагIид ГIазизовас. «ГIадатлъун лъугьун буго МахIмуд аваданав, кечI-бакъаналдасан сундуего регIуларев, руччабазда хадув лъугьарав, саяхъав чи гIадин вихьизави. ХIакъикъаталда МахIмуд вукIана лъикIго гIелмуги лъалев, махсаро-хочIги бокьулев, шигIрабазе бергьараб махшелги бугев чи… Муил рос КъебедмухIамад вукIана МахIмудил лъикIав гьоболги гьудулги. I906 соналда гьев хола… Дир кидаго рекIеда унтула нилъеца магIрулаз нилъерго бахIарзазулги, шагIирзабазулги, гIалимзабазулги къадру-къимат тIаса-масаго гьабун толеб бихьараб мехалъ. МахIмудил тIоцересел шигIраби рукIанаромантикиял гьев романтиклъун хутIичIо, гьес хъвана гъваридал реализмалъул кьучIалда гIуцIарал кучIдулги. Гьениб бихьизабун буго ритIухъго, чIван къотIун хIакъикъатги. I940 соналъ къватIибе биччараб МахIмудил тIехьалъе хъвараб «Аваразул кIудияв поэт» абураб цебе рагIиялда поэт З. ХIажиевас хъвалеб буго: «Аслияб куцалда росани, МахIмудил образал, суратал, релълъинариял реалияб хIакъикъаталдасан руго. Хасго хадусеб заманалда гьарурал кучIдузулъ ругел образал, суратал, сипатал цIакъго тIабигIиял, реалиял руго», - ян. Загьидил гьел пикраби нилъее цIакъ кIвар бугел руго, щайгурелъул жакъа къоялдеги гIемерисез хъвалеб буго ХъахIабросулъа МахIмуд романтик вугин, рокьул гурони батIияб тема гьесул творчествоялда гьечIин. Гъваридго гIумру бихьизабулел, реалистиял поэмабилъун рикIкIине бегьула «РекIел гьаваялъул гьундул рихханин» («Хиянатай гьудул»), «Карпаталдасан кагъат»,  «Мариям». Инсанасул пикру гIунтIулареб куцалъ пасихIго, гъваридго ва хIикматго хъварал «Эбел ва яс», «Макьу» поэмабиги рехсезе бегьула гьезда цадахъ. 

                                          МухIамад – Расул Усахов,

                     филологиял гIелмабазул кандидат.

                « Гьудуллъи» журналалдаса босараб №6 2008 с гьумер 4

 

 

ГIИЦГО ШАГIИР ГУРЕВГИ

 

ГIарахъ мегIералъул  ракьанда, къваридаб бакIалда буго кIиго гьитIинаб магIарул росу. Цебе гьезда Бекь – ХъахIабросуйилан абулаан. Гьел рукIана ва гьабсагIаталдаги гьедин хутIун руго, цо росу, хъизан, тухум, кьибил жубарал, ГIаданлъи цоцазул цIунарал, вацлъи гьабизе лъалел гIадамал жанир ругел росаби. Бекьдерил ракь буго бакълъул рахъалда. ХъахIабросдал – хьунде къараб бакIалда. ТIабигIиял сурсатал, ресал мукъсанал, хуриса бачIинги дагьаб букIунел, лъел къварилъиги  бугеб  бакI букIиналъ мискинлъиги гьениб гIураб букIана. Гьединлъидал гIадамал рукIунаан цо хъизан гIадин, бугеб башад гьабун, къарилъи гIахьал гьабун , цоцазе кумекалъе ратун. МахIмудилги башадаб гIагарлъи Бекьилъа росулъ буго. Цебе заманалда гьеб тIалъи букIун буго махил, накIкIил ва цогидалги рохьал, цIорорал иццал, гIалхул хIайванал гьарзаяб бакI. Гьеб гьайбатаб тIабигIаталде МахIмудица гьаруна гьадинал мухъал:                                                                                                                                                                                                 

 Ихдал гагуялъул гочи берцинаб       

Бицун гIорцIуларо ГIосохъ щобилан,

Булбулги цIвакараб цIарги берцинаб

ЦIикIкIун хьул ун буго Хьобол балалъе.

 

НекIо рукIунаан чIахIиял, гьоло чIвараб ханждал хинкIалги, лугби ккун белъараб гьанги. Дида лъала, гьенир рукIунаан гъоркь гIисинал цIулал гьакал рарал рачIал ругел куйдул. Гьанже гьезул бакIалда метис тайпаялъул, бачил гIадинаб  рачI  бугеб гIи хьихьулеб буго. Хвезабуна бекьдерил тIабигIаталъул берцинлъиги. I944 соналъ Бекьилъаги гIадамал гочинарула чачаналде. Гьезул ракь бикьана ункъо росдае - ансадерие, бекьдерие, гIешдерие ва ХъахIабросдае.

Гьел киназулго « кумекалдалъун» тIабигIат чIунтана. Рохьал гъурана, гIалхулаб чIаголъи лъугIана, иццал ракъвана ва нахъе хутIана гIицгоял, ракъварал мугIрул. «Иццалги тIокIкIараб, тIегьги берцинаб ТIураб мегIерилан», МахIмуд гIодулев вукIараб бакIалда тIад мал чIараб гIадинаб хIал лъугьана. Гьедин ккана къисмат. Бекьдерил росда цебе буго борхатаб бегIераб  гохI . Риидал тIогьолъ босун букIунеб гьелде шагIирас гьадин абун буго:

                          Кинавго чиясул чорхол рухI араб.

                          Чара бухIун буго гохIда анищан;

                          Алжанул къулгIагун мун къацандулеб

                          КъулгIадул болъоян лъай босун буго.

Киналго магIарул росабалъго гIадин, гьеб къулгIадухъе лъеда хадур рачIунел рукIун руго Бекьдерил руччаби. Харабаз бицуна МахIмуд вукIанила гIарабги лъикIго цIаларав, жиндирго хасаб басма алфавитги бугев чи. Гьесул кечI бикъизе рес букIинчIила ва гьесда жиндаго гурони гьес хъвараб жо цIализеги лъалароанилан. Гьединлъидал батила живго чIван хадуб гьесул лъабго кIудияб къандалъо цIурал кучIдул, цIализе кIвечIого рукIаралги. МахIмудица кучIдул хъвана рекIел бухIиялъул канлъухъ бица ва магIица, гIодов чIезе бакIги цогидал квегIенлъабиги гьечIого, БукIарабани доб заманаялъ жакъасеб санагIалъи, шагIирасе гIуцIун рукIаралани шартIал, кинаб бечелъидай гьес халкъалъе ирсалъе телаан? Аби буго гьабсагIаталда магIарулазухъ  хутIарал   МахIмудил асарал рекIелъ рикIун цIунарал ругилан. Цо – цоязухъе гьел хъванги кьолел рукIана. Амма гьединал херлъана хвана,  гьез гIемерал шигIраби цадахъ  хабалъеги ана. Жиндир заманаялъ, ай кватIизе течIого гьел данде гьаричIо, ракIаричIо. Щай жеги МахIмудие ва гьединго Дагъистаналъул цогидал машгьурал гIадамазе памятник бачIеб МахIачхъалаялда. Шайгурелъул нилъер 70 сон ана кибехун гьури пулебали ралагьун ва гьеб гьорол гьаркьихъе кьурдун, берцин рихьизеян хьвадун. I927 соналъ профессор Л. Жирковас абун буго МахIмуд магIарулазул Пушкин кколилан, Н. Тихоновас – Кавказалъул Блок вугилан. Гьесул цIар абуни лъун буго цо бикъунги, биххунги лъугIичIеб, амма  рухI  лъугIараб  колхозалда. Гьединаб буго нилъ магIарулазул нилъерго чIухIиялъе кьолеб къимат. Къварилъабаз кIалал гьикъун. Жиндирго гIумру чIалгIарав махIмудица абун буго:

                           Ракьул бутIа гьечIел, бокьоб панз гьечIел,

                           Гьаб гьуригун лъугьа дунял лъухьизе,

                           Дирни гIищкъул цIаялъ цIураб каранзуй 

                           Кепаб гьогьен буго гьаб гьуриялъул.

                           ХIебет ретIараца дарай ретIунеб

                           Дунял бачIун бугин нилъер мугIрузде.

 

Дарай ретIана, машинабиги рекIана, гIищкъуги рокьиги учузлъана,   яхI -  намус бичана, хIелхIелчагIазги, саяхъазги Дагъистанги  цIуна, МахIмудги добго «Къадал ракьанда рокьул сакги тIун хутIана». МахIмуд магIарулазе машгьурав вуго цохIо шагIир хIисабалда гуревги, эколог, астраном, географ, кочIохъан хIисабалдаги. Гьес  гамачI лъечIеб къед – пикру гьабулареб гIелму букIун гьечIо.

 

                                                           Г. ХIайдаров. МахIачхъала шагьар.

ХIакъикъат газеталдаса босараб I.09.I993 с

                                                                                       

                                    

 Поэтгун дандчIвай

 

… Цевеккунги цо нухалда дун Шураве щун вукIана. Гьеб букIана I9I8 соналъул ахир . Гьениве щварав чиясда дида маххул нухлул вокзалалда магIарулазул машгьурав шагIир МахIмуд дандчIван вукIана. Цебго букIараб лъай – хъвайги ракIалде щун, нижеца хъваш – баш  гьабуна. ТIоцебе МахIмудилги дир лъай – хъвай ккун букIана ЧIикIаб росулъ, дир вацгIал Юсупил доба. МахIмудица Юсупида гьарана жинда Исрапил Баху абулей гIадан йихьизаеян, Баху йикIана цIакъ гьайбатай, жий данде ккараб мехалда хералги хелдолин абулей берцинай гIадан. Юсупица МахIмудида цебе шартI лъуна; жаниве лъугьингун гьей  ятараб хIалалъул хIакъалъулъ чанго рагIи абизе… Гьал жанире лъугьунаго, яцалъул бетIер халей йикIарай Баху, чохтIо къалаго, тIаде яхъун йиго. Гьеб бакIалъ МахIмудица гьал рагIаби абун руго:

 

                            

Бичун къалеб чохтIил къагIида берцин,

Къоло цо чи вуго мунан соролев;

ТIаде балеб кIазил санагIат берцин,

ХIикматал ракьалда гIемерал руго _

ХIурулгIинцин гуриш, щаклъулев вуго.

Мун гьайизе эбел кинан ургъарай-

Зодихъе моцI гIадин цIикизе гьаюн…

 

- Гьа, бицеуневги рагIана, гьединавги ватана, _ ян Бахуца гьези гьоболлъи гьабун буго. Дица гьеб ракIалде щвезабидал МахIмуд гьимана. Цодагьалъ вуцIунги чIун, гьес абуна: - Гъоб, беразда гурони, ракIалда канлъи бихьулареб заман букIана. ГIизудин, нилъер. Гьанже къанщун балагьаниги бугеб жо бугохъин бихьизе кколел къоял руго гьал. Маян кьолеб хIурият хIанчIун рехун тезе рес гьечIо нилъер. Къвал къазе ккун буго ахиралде швезегIан…

 

                                                ГIизудин ХIажил

                                                («Салатавалъул партизанал» абураб тIехьалдасан босараб.)

Адабияталъул тарихалда тIад

Меседил хатI хъвана хъахIабросулъес…

 

МахIмудил хIакъалъулъ хъварал тIахьазул бицине цIакъ захIматаб суал буго. Гьесул бицине ккола гьев хъвадарулев вукIарабго даражаялда. Гьесухъа гIадин кочIол калам рекъезабизе бажарулев чи Дагъистаналда жеги вахъинчIин абунани, мекъи ккеларо. Амма кин букIаниги, гьесул гIумру творческияб хIаракатчилъи цебе чIезабизелъун къалам кодобе босизе кколеб буго.

МахIмуд гьитIинаб къоялдаса нахъе вукIана бегIераб рагIиги пагьмуяб кIалги бугев чи. Гьелъие нугIлъи гьабула С. ГIазизовас «МахIмудие гьудулзабазухъ» абураб тIехьалда къун ругел живго шагIирасул рагIабаз. МахIмудида цадахъ батагьаздаги, Бакуялдаги, Туплисалдаги вукIарав Гъоркьияб ЧIугIлиса ГIабдулалгун гьабураб накъитаялъул бицунаго, С. ГIазизовас хъвалеб буго гьадин: «ТIоцебе дуца кечI кидайин хъварабан гьикъидал, гьес (МахIмудица – К. С) бицана, жинца гьел хъвалел рукIинчIин, - мацIалде бачIараб жанибги толеб букIинчIин», - ан. Хадубги тIад жубалеб буго: «РакIалда бугин гьитIинго рахчирукъ хIалаго ккараб къиса. Ниж рихьарабго Заза ахIдезе лъугьанила, дун щвезегIан чIаян Исубги лъугьанила ханжар хъвагIезабизе. Нижеца гьениса ракь танила, амма анирегIан щвараб бакIалда лъанила дир къенсер ччукIун букIин ва гьениса  би чвахулеб букIин дида гьелъие ккараб къварилъи жеги лъачIила, амма гьениб абураб кIиго рагIи росулъ тIибитIанила:

Исубил хонжрокьа хIинкъарал нижер

ХIатIил росиялъул сас цIакъ букIана,

Зазал сасудакьа кьерулев дида

Кьенсер бекуледухъ ботIролъ жо щвана,- ян.

Адабияталде лъикIаб бербалагьи, цIалуде рокьи ва гьелъие гьунар бугев вихьидал, гьесул имгIалас МахIмуд вачун вуго бекьилъе, росдал дибирасда цеве Къуръан цIализе ркгьунлъизе. Гьедин, эбелалъул вацасул хIаракаталдалъун, вукIинесев шагIирасе щун буго доб заманалда рекъараб лъай, лъун буго гъваридаб гIелмуялъе щулияб кьучI.

Абизе ккола, доб заманалда цохIо МахIмуд гуро Къуръан цIализе росабалъа росабалъе, гIалимзаби цIехон, хьвадулев вукIарав. Гьединаб пиша гIадатияблъун букIана тIолго дагъистаниязе. Амма гьезул киназулго гуро шагIирзаби рахъарал, киназулго гуро цIарал тIолго Дагъистаналъе машурлъарал. МахIмудил хIаталдаса араб адабияталдехун букIараб рокьи жиндирго шагIирлъ цебетIеялъе гIиллалъун ккана. ТIабигIияб пагьмуялъулги гIелмуялде гъорлъе ваккиялъул гIаламатлъунги тола дица МахIмудил кочIол художественияб бечелъи. Рокьи ккаралщиналги гIараб гIелму цIаларалщиналги жеги гьесул шагIирлъиялъул борхалъуде рахине кIвечIо, жидер рекIел асар кагътиде кочIодалъун босилин лъугьананиги, гьеб гьайбатаб асаралъе берцинал сипатал ралагьизе бокьаниги. Гьеб гурищ гIажаиблъи, гьелъулъ гурищ хIалкIолъи?!

ГIалимзабазухъе хьвадун щвалде щвезабун жиндирго лъайги гIакълуги, МахIмуд живгоги вахъана лъикIав гIалимчилъун. Гьев батIи-батIиял росабалъ дибирлъун хIалтIизе ахIулев вукIана, гьабуна дибирлъи жиндирго росдал жамагIаталъеги. Амма росулъ яшав гьабизе цIакъ захIматаб букIана.

С. ГIазизовас хъвавухъе, МахIмудил хъизан цIакъго язихъаблъун, мискинаблъун рикIкIине бегьуларо.

Доб заманаялда бечедал чагIи ХъахIабросулъ рукIинчIо. Гьесул эбел – инсул гIумру – яшав гIемерисезулда релълъараб букIана. Щибав инсуе бокьула гIурав васас магIишатги гьабизе. Хур – хералъул хIалтIиги тIубазе. Амма вукIинисев шагIирасул букIинчIо гьелде гъира яги гьунар. Чияр росабалъ цIализе хьвадулаго, араб лъимерлъиялъги гIелмуялде тIадчIараб гIолохъанлъиялъги жиндирго  лъалкI тана гьесул къисматалъулъ.  Цо бакIалда чIечIого, росабалъа росабалъе хьвадарав чиясда гIемераб жо бихьула, гьев чанги батIияб, пикруялда вачIинавула. Гьедин батизе бегьула, МахIмудиеги гIицго росдал жамагIаталъе ругьунаб пишаги гьабун, росулъ магIишат гьабизе бокьичIеб. Узухъда, гIащикъаб рекIел асарги ккун, батизе бегьула гьелъие гIиллалъун. МахIмудил йикIарай чIужIу  РабигIатида цIех – рех гьабулаго, С .  ГIазизовас тIехьалда хъвалеб буго: « мун танилан, яги нахъе айилан МахIмудица дида цо рагIиги абичIо, амма живго, цебе гIадин, рокъов чIолев вукIинчIо: мадугьалихъ росабалъгицин сардал ралеб гIамал баккана гьесул – дида ракIалде ккола рокъоб эбелалъул гизма чIалгIун, гьабизе сабаб тIагIун вукIанин гьевилан». Эбелалъ гизма гьабиялъе гIиллалъун букIана МахIмудие лъимер гьабунгутIи. Гьеб щивав чиясе кIвар бугеб суал ккола ва инсанасул къисматги гьелъие жавабал ратиялде бараб букIуна. Гьединаб  битIгьечIолъиялъ чиясул хасиятцин хисизабизе бегьула. МахIмудил къисматалдаги гьеб суалалъ жиндирго лъалкI тана. Аллагьасул хIукму гьедигIан кьварараб букIинчIебани, МахIмуд жиндирго лъадиялда аскIов парахалъилан, Дагъистан куцазе кицилъунги ккелароан. МахIмудил кучIдузул бицун гуреб, гьесул гIумрудул даражабазул хал–шал гьабун гуреб, гIамал-хасияталъулги къанагIатал гурони баянал рукIинчIо. Гьеб  рахъалъ баркалаяъе мустахIикълъула довго СагIид ГIазизов. ШагIирасул лъалездасан хъварал накъитазулъ МахIмуд цеве чIезавизе бигьалъулеб буго. Поэт вукIун вуго унго–унгояв магIарул хасияталъул бихьинчи. Кьураб рагIуеги ритIухъав, мекълъи–тIекълъиялда разилъуларев, хIинкъи – къай гьечIев, рекIел сабру бугев, гIаданлъи цIикIкIарав. Гьелъие нугIлъи гьабулеб буго дойго РабигIатица: гьесда  лъалаан цIакъ гIемерал кочIол рагIаби, гIемерисел ЧIанкIал ругинги абулаан, хIатта ЧIанкIал гурездеги. Мавлидал туркаби, кицаби, абиял рукIунаан гьесул каламалда жанир гIемерал. Мавлид бачинеги хвел ккаралъуб калам гьабизеги гьесул букIана кIудияб махщел. Гьесие цIакъ рокьулаан гIолохъаби – живго гIумруялъ кIудияв вукIаниги, гьездаса ватIалъун чIолароан. Къаси–къаси гIолохъабаз гьарараб мехалъ цо–цо, кIи–кIи рагIи ахIаниги, хадув чIун гьес кечIги ахIулароан доб мехалъ: росдал дибирасда кечIги рекъелищха ахIизе?... Шибаб къойилги сордойилги аскIов вукIунев чиясдаса лъикI шагIирасул гIамал–хасият лъидаха лъазе бугеб? Гьеле РабигIатица МахIмудил хIакъалъулъ бицараб рагIи. Жийги рехун тун арав, якьад сабаблъун рокъоб рахIатги щвечIей, хIатта, гьелъул гIайибалдалъун ригьинги биххарай гIаданалъ гьедигIан тIадегIан гьавулев вуго МахIмуд. Чакар Юсуповалъ «ХъахIабросолъа МахIмуд - тIадегIанаб рухIияб гьунар» абураб тIехьалда хъвалеб буго: МахIмуд вукIана унго–унгояв, гIадамазе рохелги ракIбохиги щвезабизелъун вижарав чи. МахIмуд вукIана ракI рагьарав ва рази – ракияв чи. Гьес кидаго рес батулаан къварилъи ккарав чиясе кумек гьабизе, гьесул ургъел бащад бикьизе, гьединасул ракI гIодоб чIвангутIизе. МахIмуд вукIана рокьи ккарав Къайис, жиндир гвангъараб ва пасихIаб мацIги, гъваридаб гIакълуги, гIищкъудул цIураб ракIги бугев, - гьедин бицана гьесул росуцояз»    Гьелъие нугIлъи гьабула советияб заманалдаги гьанже ахирисел МахIмудил хIакъалъулъ хъварал гIелмиял тIахьаз ва макъалабаз. А. МуртазгIалиевас гIуцIараб « Гучав шагIир, тIадегIанав гIащикъ.

  ХъахIабросулъа МахIмудил хIакъалъулъ» абураб тIехьалда кьун руго поэтасул хIакъалъулъ къватIире рачIарал киналниги макъалаби. Гьезда гъорлъ бищун цебе магIарул шагIирасул творчествоялъе къимат кьурав Л. И. Жирковас гьев дунялалъулго рокьул шигIру хъварал  поэтазул кьерда вукIине мустахIикъавлъун рикIкIунев вуго. Гьесул пикруялда рекъон, МахIмудица магIарул адабият бищунго тIадегIанаб даражаялде бахинабуна, ва гьес гIурус литературалда жаниб Пушкиницаго гIадаб  бакI ккола авар адабияталда.

Цо – цо мехалда гьадинаб пикруги бачIуна ботIролъе. I923 соналъ Л. И. Жирков Дагъистаналде вачIинчIевани, ва гьес гьедигIан тIадегIанаб даражаялъул шагIирлъун МахIмуд рикIкIинчIевани,  гьесул  цIар Дагъистаналда лъазего букIинчIилан ккола дида. Уяб буго, МахIмудил кучIдул доб заманаялъ халкъалда гьоркьор цIакъ машгьурал ва тIиритIарал рукIана. Амма данде кквелин имам Шамилил къисматгун. Гьесул хIакъалъулъ халкъалда дагьабищ лъалеб букIараб?  Дир гIелалда гьесул цIарцин рагIулароан школалда цIалулеб заманаялда. Гьединабго къисмат ккелаанилан тола дица МахIмудилги, динияв хIаракатчилъунги рикIкIун, гьесул асарал кIочон тезарилаан. Доб заманалда диналъул чагIазе рахIат толеб букIинчIеблъи киназдаго лъала. ЦIияб, гьанжего гьанже гIуцIулеб бугеб хIукуматалъе къваригIун рукIана Маяковский гIадал « инкъилабалъул магъущал».

Гьединго ЦIадаса ХIамзатицаги кьолеб буго шагIирасул гьунаралъе къимат. Гьес хъвалеб буго: « МахIмудил асаразулъ нилъеда ратула йокьулелде хъварал тIадегIанал мухъал. Гьеб кинабго такрарлъизе рес гьечIеб хIалалда, бечедаб формаялдалъун хъван буго. Гьединал болъабазде магIарул цогидал шагIирзабазе рахине цIакъ захIмалъилан – ян…….  

Къураналъул мацI лъалев, МахIмудил асаразулъ ругел гIараб рагIабазул магIна бичIчIулев ХIамзатица гьел рагIаби кучIдузулъ хIалтIизари беццараблъун рикIкIунаро. Гьел магIарулазе хъварал ругелъул, магIарул рагIабиги  гьенир рукIине ккелилан абураб пикру загьир гьабулеб буго поэтас. Узухъда, «халкъалъул гучалъги чиясул тIабигIияб гьунаралъги» гьев шагIирлъиялъул борхалъуде  вахине квербакъула. ЦIадаса ХIамзатил пикруялда рекъон, МахIмудил кечIалъул аслияб гъанситолъун гIагараб ракь, тIабигIат, халкъ букIана ва гьев шагIирлъун вахъиналъе къучIлъун ккана нилъерго маданият, гIагараб халкъалъул поэзия,

МахIмудил хвел гьечIел асаразе ва гьесул гIумруялъе къимат кьолаго, Ч. Юсуповалъ гьебго тIехьалда хъвалеб буго: «МахIмудил батIияб мацIалъул маданияталде вуссин кидаго букIана творческияб, пикруялъул рахъалъ гъваридаб», - ан. Гьеб пикруялда тIад рекъолаго, абизе ккела, ЦIадаса ХIамзатица кигIанго магIнаялъул рахъалъ данде кколареблъун, яги къваригIел гьечIого хIалтIизарулеллъун таниги, МахIмудил кучIдузулъ ругел гIараб рагIабаз гьесул асаразул мацI бечед гьабунин, шагIирасул лъаялъул гIорхъаби гIатIидал рукIиналъе нугIлъи гьбулилан.

Н. С. Тихоновас МахIмудида «Кавказалъул блок» - илан абурал рагIабаз филологиял гIелмабазул доктор Ч. Юсупова тIамуна гьел киналго шагIирзабазул творчествоялъул дандекквей гьабизе. Цого гIусруялъул лъималлъун кколел рукIаниги, МахIмуд ва Блок цоцазда лъазе рес букIинчIо. узухъда, кIияздаго цоцазул асаралги рагIичIо, гьел цIализеги щвечIо гIилла бицине ккеларо. Амма жибго заманалъул  чIваби кIиязулго асаразулъ рессун руго. ГIатIидаб къагIидаялъ гьабураб цIех-рехалъулаб хIалтIул хIасилалда Ч. Юсуповалда гIемерал цоцада релълъарал рахъал ратун руго кIиявго шагIирасул гIумруялъулъ ва творчествоялъулъ. КIиязего хасиятаб формаялъул кучIдулцин руго гьезул – макьуялъул бицунел. КIиязулго буго, Юсуповалъ абухъе, «цогояб процесс-жидерго кучIдузулъ кIияцаго тIадегIанаб даражаялде яхинаюлей йиго рокьи ккарай яс, гьелъухъ ккараб гIищкъуялъулъ унго-унгояб инсанлъиялъулаб асар рагьулеб буго-гьеб кола тIабигIаталъул тIадегIанаб сайигъат, жинца рохел ва талихI кьолеб баракат».

«МагIнавиял афаризмаз МахIмудил поэзиялъе хасаб берцинлъи кьолеб буго: гьезул берцинаб чваххи буго, гьел бигьаго ракIалда чIола, рекIелъе рортула, батIияб гьабула», - ян хъвалеб буго Маржанат ХIажиахIмадовалъ. Узухъда щибав шагIирасул асарал цIаларасги гьезул цIех-рех гьабулесги гьев рагIабазда гъоркь гъулбасула.

МахIмудил кочIол гьунар букIиналда дагIба балев чи шивниги ватиларо. Суалал рачIуна гьесул гIумруялъул хIакъикъаталда сверухъ. ЖакъалъизегIан билълъанхъун араб, ай гьев кечI-бакъан хирияв, жинцагоги кучIдул ахIулев, бертабалъаги камуларев, гьекъел-мехтелалдасаги ворчIуларев чи вукIанилан абураб пикру хисизабизе заман щун бугилан тола дица. Гьай-гьай, кечIги бокьуларев, гьесул магIнаги бичIчIуларев, гьелдаса кепги босуларев, кидаго цохIо гIелмиял тIахьазда тIад къулун гIумру арав чи гьев вукIинчIо. амма Аллагьас жиндиего кьураб гIакълу-лъайги, хIаталдаса араб пагьмуги, рекIел лъикIабщинаб гIамал-хасиятги гьес бажарухъе хIалтIизабуна. Гьезул ригьалъул росуцоязул ва гьесул унго-унгоял, кирго цадахъ рукIарал гьудулзабазги нугIлъи гьабулеб буго МахIмуд унго-унгояв магIарулав вукIиналъе. Гьудулзаби хирияв, гьел рукIине бегьуларин хъвараб бакI киб бугеб?-гьезие ритIухъав, бахIарчияб гIамалалъул, кьураб рагIи кквезе лъалев, мугIалимлъи гьабизеги дибирлъун вукIинеги мустахIикъав вукIинчIевани, гIагараб росулъги, районалъул, хIатта Дагъистаналъул цогидал бакIаздпги, дибирлъун гьев  тIамилаанищ?  Дир хIисабалда, шагIирасул лъикIад рахъал рехсезе кканани, гIемераб бакI кквелаан гьез.

ГIемерал суалал раккула МахIмуд чIваялда сверухъги. Цо хIужжа буго киназго рикIкIунеб: гьев чIвана Игьалиса Магьдил МухIамадил рокъов, амма щиб гIилла гьелъие ккарабали бичIчIизе захIмалъулеб буго. Советияб заманалъул тIахьазда, жидер «классикияб тушман вукIиналъе», чIванин МахIмуд Магьдил МухIамадицаян абураб пикру киса-кибго тIибитIизабун букIана.

ДГУялъул ФДФалда цIалулеб заманалда дица хъвараб курсалъулаб хIалтIуда, ХъахIабросдал гIадамаздаги цIехон, МахIмуд чIваялъе гIилла политикияб яги классикияб къецалъулаб букIинчIилан абураб пикру загьир гьабун букIана. амма гьединал пикраби мекъал ругин, гьанжелъизегIан тIибитIун бугеб, адабияталда чIезабураб хIужжа хисизабизе бегьуларилан дир хIалтIи къабул гьабичIо гIелмияв нухмалъулес ва гьединаб магIна гъорлъ бугел тIанчал гьоркьоса рахъизаруна.

2000 соналъул август моцIалда, магIарулазул халкъияб кIалзул гьунаралъул асаразул цIех-рех гьабулаго, дун щвана Рихьуниса Шигьабудинов МухIамадихъе. Унтун бусада вугев гьес дие бицана, Магьдил МухIамад туснахъалъуса вачIун хадув, I945 соналда ккараб гара-чIвариялъул. Гьеб накъиталъул хIасилалда рекъон, МахIмуд унго-унголъунги Магьдилас чIван, гьелъие гIиллалъунги шагIирас кечI ахIи ккун буго. Квана-гьекъеялъулъ долго чIиркъатIиселги гIахьаллъулел рукIун руго. Гьез Магьдилав гьусарав гIадаб ишги буго гьоркьоб.

Гьанже къватIибе бачIараб С. ГIазизовасул тIехьалда «БагIадацил МухIамад» абураб хабаралъулъ гьеб лъугьа-бахъиналъул бицунеб буго. БагIадацил МухIамадги Магьдил МухIамадги цого туснахъалда рукIун руго ва гьениб ккараб гьудуллъиялдасан Гъоркьа ЧIугIлиса БагIадацил МухIамадица гьесда кара-тарабги цIехон букIун буго. Гьес бицанихъе, Магьдиласул «хабар бицинеги махсаро-хочIалъеги букIана кIудияб гьунар» Магьдилавги МахIмудги рукIун руго гьудулзаби, ЧIикIаб мадрасаялда цIализе араб бакIалда тIоцебе лъай-хъвай ккаралдаса нахъе. «МахIмудил гьениб букIана кIудияб къимат, цIалиялъе гьесул махщел букIиналъ».

Мадрасаялда цIали лъугIун хадуб МахIмудги Магьдилавги 5-6 соналдасан гурони дандчIван гьечIо. ГIалахалда гIиги хьихьун вукIарав Магьдиласде, рехъалъа гIакаги басиги рачIинчIого, гьезда хадур рахъарал шагIирги гьесул вацгIал ХIамзатги тохлъукьего тIаде ккун руго. Гьудуласе  бурутIги хъун, хинкIалги гьарун руго Магьдилас, гьесие хIалае вахъун вуго ХIамзатги. «МахIмудица абуни, гьеб магIишаталда дунги ХIамзаги рукIаго, жиндиего рацIцIа-ракъалъи гьабуна, тIаса бахъун ретIел кIутIана, хьитал-щватаби къачIана, кIигойищ-лъабгойищали какги бана. Квен цебе бахъизегIан гьев нижеде регIичIо».

МахIмудгун ахирисеб данд-чIваялъул мухIканго бицун буго Магьдилас. Гьаниб бихьизабураб тIехьалъул 22-33-абилел гьурмазда гьеб цIализе бегьула. Амма Шигьабудиновас бицанихъе, Магьдиласухъа гьеб иш тохлъукье ккараблъи баян гьабулеб буго гьесги. Магьдилас Хасбулатил Дацихъа гьесул чахъматаманча бахъана ва рагьухъе букIараб нуцIихъа къватIибе балагьизабун чвархъизабуна. Гьеб букIана хIаранисан цIолеб тайпа, дие бокьун букIана гьеб чIобого гьабизе, цIидасан гьеб цIезеги мех къваригIунелъул. Танчил гьаркьихъе рортун рачIарал мадугьалзабаз ахIи бахъинабуна болъода цеве рехун чIварав чи вугилан. Канлъи гьабидал лъана гьев МахIмуд вукIин.

Хвана кIудияб пагьмуялъул шагIир, бегIераб рагIул устар. Унго-унгояв маслихIатчи,  лебалав магIарулав. Хвана, рокьуца гьавурав амма жиндиего щвараб гIакълу-лъаялъ квешаб рахъалде гIумру цIазе биччачIев, намус бацIцIадав бихьинчи; дунялалъулги ахираталъулги магIна лъалев, гьеб кIиялдаго гьоркьоб бухьен чIезабизе хIаракат бахъулев вукIарав, гьудулзабазе къваригIунев, маслахIаталъе ватулев, гIагараб тIалъиялъе хилиплъичIев инсан. Аллагьасул хъвай-хъвагIай гьедин ккеялъ, къадар гьединаб букIиналъ.

ЦIадаса ХIамзатица абухъего ГIоротIаса ЖабрагIил абурав чияс гIадин, гIадамал какулел кучIдул гьарулев чи МахIмудги вукIаравани, гьесул асаралги цIадаре ралаан халкъалъ, ай кIочон телаан. МахIмудил кучIдуз гIадамазул ракIал рагьизарулаан, гьезулъ рокьи бижизабулаан, цоцаздехул гьуинаб бербалагьи лъугьинабулаан. Заман щун буго гьесул асараздехун ва гIумруялдехун бугеб бербалагьи хисизабизе. Бищун цебе росуцоязулъ гьесдехун адабалъул къатIра тIинкIизабизе, гьев къиматалъе мустахIикъав вукIиналъул баян кьезе. Жиндирго щибниги гьунар, бажари гьечIев чиясе цогидасулъги гьеб бихьизе бокьуларо-гьеб хIакъаб жо! РачIа нилъерго тарихалъулги, адабияталъулги, маданияталъулги хIисаб гьабизе, гьелъул магIна бичIчIизе хIаракат бахъизе.

 

Кавсарат Сулейманова,

Филологиял гIелмабазул кандидат.

«ХIакъикъат» газеталдаса босараб.

 

 

        Йокьулейги щолей гьечIо щиб гьабуниги

 

- Кидаго гIадин, МахIмуд гьеб къоялъги гьадабго жиндирго рилълъада, гьадабго ратIлилъ вачIана цIетIендерил годикIаниве, - ян бицана МахIамадица, - амма цо щибалиго гIолеб гьечIин кколан гьесул гIамал хасияталъулъ. ГIолохъабазул квералги росун, гьев гIодов чIана. Дагьабго мехалдасан гIадамал рикьа – риххун какал разеян ана, нижги рокъорехун ралагьана. Дагьаб жоги кIалдиб лъун,  хабар –  чIабаралде  байбихьана.  Дица гьикъана: - Щиб, МахIмуд жакъа цевеялдаса кеп хварав гIадин ккола мун? – абун.

– ГьитIинав чи вукIаниги, МухIума, мун цIодорав инсан вуго, - ян абуна МахIмудица. – Кин дуда гьеб бичIарабали дида лъаларо. Дун ун вукIана Генуве къваригIелалъ, рещтIун вукIана кIудияв ГIабдулбегида, гьесда гендерица ГIабдулаянги абулеб буго. ТIубараб сордоялъ гьес рицана къисаби. – Кинал рицинел ?, - ян гьикъана ГIабдулбегица. – Дуего рокьулел рокьул рице, ян абуна  хадур, лъалел ратании кьалулги бегьила. Байбихьана цо рокьи ккаразул некIсияб къисаялдасан.

Рокьулин гьес абидал, жиндирго хIакъалъулъ батилин ккана дида. Хадуб баянлъана гьеб хабаралдалъун гьес дида бичIчIизабулеб букIин рокьи заман банин, хIалбихьунин тIолареб жо буголъи. – Генур рукIун руго рокьи карал васги ясги, - ян абуна гьес. – КигIан гьараниги, гьей гьесие кьун гьечIо. Инарилан ахIделаго яс цогидасе кьун йиго. Квеш – лъикI гIумру тIамулей гьелъ росасе васги ясги гьарун руго. Росасда бичIчIун буго чIужуялъ гьесие гьоцIо гьабулареблъи, гьединлъидал гьел ратIалъун руго. Лъимал танила росасул эбел - инсухъ. ТIоцее Сандус йокьарав вас гьей рукъалда йигеб лъагIелалъ гьелъул рукъги гьайги йихьулеб бакIалде хьвадулаанила.

Вахчун Сандусихъ валагъьун вукIунаанила. Гьев васасда цIарги букIанила Къарнус. Гьесул гIумроялда барахщарал эбел – инсуца гьарун, ячанила гьесги чIужу, гьарунила гьесие васги ясги. Сундус росасдаса ятIалъараб мехалъ, йиччанила чIужу Къарнусицаги. Лъимал хьихьизе жидехъего рачанила гьесул эбел – инсуца. Ахирги лъабго соналдасан Сандусиеги Къарнусиеги цолъизе рес щванила, гьелъул эбел – эмен разилъанила. Росдаца гIаданлъи гьабуна гьезие гIемераб гIи – боцIи кьунила, гьазги гIорхъолъ араб бертин гьабунила. Хадур тIоцебесеб ригьнада Сандусиеги Къарнусиеги гьарурал лъимал цоцазе рокьанила, гьелги эбел – эмен разилъун цоцазе кьунила.

Лъималазулги рокьи эбел – инсул гIадаб букIанила. – Лъаларо, МухIума, - ян ахир гьабуна МахIмудица, - дир чIужуги гьечIо, лъималги гьечIо, щиб гьабуниги йокьулейги щолей гьечIо. ГIабдулбегица бицаралда рекъон, гIумру билълъунебани, Сандусги Къарнусги гIадин, дунги Муиги данделъизе замана щун бугоан. Лъаларо дида, хвезе рагъухъанлъун пачаясул армиялденигийищ иневали.   

                                          ГIусманхIажи МухIамадов   

                               «МахIмудил биценал» тIехьалдасан.

 

 

Дир рокьи ккун бугеб микки бихьизе

 

Роол ахир букIана. хьиндалазул цогидал росабалъго гIадин, игьелдерил ахакьги тIагIамал пихъал рарщун сверухълъиялда нигIматазул махI бахъун букIана. цIад щенезе хIадурлъараб бакъанил гIужалда Игьалие ячIана магIарухъа лъабго чIужугIадан. Гьез цебе къотIун бугоан хIама, цоялъ хадуб цIан бугоан нодо бакьулъ хъахIаб тIанкIги бугеб, кабаб багIараб чу. Гьел руччаби гьалбадерил бакIалде рештIине сверун дагьаб заман иналдего, годекIанире щвана Ражабги МахIмудги.

Бекьилъа гьалбал Игьалире рачIине рукIин гьудулзабазда цебеккунго лъаялда щаклъизе кколароан. Щай гурелъул МахIмудил эбелалъул яц Аминат Бекьилъ росасда йикIун, гьелъ живго гIащикъ вахъинчIониги, гьесул гьудулзаби-кочIохъаби ХъахIабросулъа МутIалинил ГIабдулгIазизидасан, ХIасанханил Ражабидасан жанисеб, къватIисеб- тIолабго хабар лъазабулаан. Гьелъин гьаб нухалъги МахIмудги Ражабги кIиго къоялъ цере Игьалире          щварал, гьениса кочIохъаби ГIабдулхангун, Гъайичолавгун, ГIарашил ГIумаргун, КаримхIажиявгун ихтилат-кепалда гьенир рукIарал.

Гьеб къоялъ гIадин игьелдерил гIолохъаби лъагIалил авалалдаса цониги нухалъ, годекIан-къулгIадухъе ракIарун рукIун ратиларо. Курак бичIулеб заман тIаса ун букIана. гьеб барщараб заманалда цониги чи вихьулароан къватIахъ, бихьиналги руччабиги, гIисиналги чIахIиялги, къвалалги гурун, тIохазда, рагьабазда курак бичIулел рукIунаан. Росулъе лъугьараб мехалъин бицуна херал гIадамаз, бичIараб куракул берцинаб махIалъ, кваначIониги, гIорцIулаанин. Росу бихьулеб бакIалде рахун балагьани,  меседил тIогьилаб кьер букIунаан кибго.

Доб соналъ курак барщулъ рии букIун буго цIакъаб, гьеб гьаризе хьвадилел росабазул гIадамалги рукIун руго. Цо НурухIма абулев хьиндалав нохъода жиндирго курак бичIулев вукIун вуго, цIад гьарулезул ахIиялъухъги гIенеккун, гьес абун буго:

-Гьелали гьединго рукIинелин, хинлъа-битIа, бетIергьан.

Гьесул рагIаби цоясда рагIун, росдал хIакимзабазда бицун буго. АхIун диванрокъовегун, НурухIмахъа гIакIа бахъун буго.

Куракудасанги эркенлъун къулгIадухъ гIодор чIарал гIолохъабазда гьоркьор чIана МахIмудги Ражабги. Хъолбохъ вугев цояс гьалмагъасда тункана: «Раккана, рачIунел руго!» абун. Киналго иццухъе руччаби хьвадулеб нухаре ралагьана. Ясазда гьоркьой йиго Муиги. Гьелдехун МахIмудил рокьул рагIарал цо-цояз шагIирасдаги берал речIчIизаруна.

ГIолохъабазухъги ясахъги балагьун, МахIмудица абуна:

 

Дир рокьи ккун бугеб микки бихьизе,

Бихьиназул къокъа къулгIадухъ чIола.

Къайсил ракI тIун араб тIавус  бачIиндал,

Бер чIвазе рачIараз руккел лъун буго.

 

Ясал лъел цIун нахъ руссаралго, гIолохъабиги гьезда хадурго рокъо-рокъоре риххун ана, МахIмудги Ражабгун цадахъ ГIарашил ГIумарил бакIалде тIад вуссана. КочIохъабаз ахIулел кучIдузухъ гIенеккизе гьеб сордоялъги данделъана гIемерал гIадамал.

Гьалбадерица къваригIел тIубан разиги гьарун, нахъияб къоялъ нуха регIана Бекьилъа гьалбал. Чан щвараб лачен гIадин, Ражабгун цадахъ эхеде къачIана МахIмудги. Гьесул сапарги гIадада ккечIо, цо речIчIаралъ кIиго чIвараб гIадаб жо ккана. ШагIирас Ражабие Игьалий гьарана яс, хамиз сордоялъ гьей рокъое ячине къотIиги гьабун тана. ЦIаналъе щун Ражабил ригьиналъул хIакъалъулъ ЩайихмухIамадидаги бицун, ХъахIабросулъе рахана.

ГIага- божарал, эбел-эменги рачIун, МахIмудида гьес цIехана Ражабие ячуней гIадан щийин, гьей цееккунго лъалей йикIарай гIаданищ, ялъуни тохлъукье ккараб жойищан. ШагIирас гIемер хабар бицинчIого, жиндирго къагIидаялда кочIодалъун жаваб кьуна:

 

-- Алжаналда ругел жавариязул

Жаннал санаъ щварай щобазул мокъокъ.

Жаннаталда ругел хIавраялдасан

ХIусну бахъун кьурай кьурул милъиршо.

 

МахIмудил берцинал рагIабаздалъун гьабураб жавабалда разилъарал Ражабил эбел-эмен, рохун-хинлъун бутIрулги гьанкIезарулаго, рахъун рокъоре ана.

Ражабил яс ГIазраъги ХъахIабросулъа Мирзал вас ГIумарги Игьалиб росулъ Мичуринил цIаралда бугеб колхозалда гIумру гьабулел руго.

ГIусманхIажи МухIамадов

«МахIмудил биценал» абураб тIехьалдаса босараб.

 

МахIмудил шигIруяб гьунар.

 

КучIдузе мажмугIалъе цеберагIи хъвай, гьеб ккола цIун бугеб гIертIинибе тIолеб лъим гIадаб жо, хасго МахIмудил гIадинал асаразе .БукIине бегьула шагIирасул гьунаралъул  кIодолъи ва хIикмалъи борцине бокьарал  рекIел анищазул, хьулазул хъвай-хъвагIай Нилъеда лъала гIишкъу-шавкъалда хадуб хIисаб-суал гьолареблъи, гьелъул магIна борцунеб роценги гьечIеблъи. Киналго гьедин бугониги, адабияталъул цо-цо гIалимзабазда кIун буго шагIирасул балъголъи, гьунар загьир ва гьесул гIищкъулъе, асаразе кколеб къимат кьезе. Гуржиязул бергьарав гIалимчи  Церетелида ратун руго Шота Руставелил устарлъиялъе къимат   кьолеб хасал роценал. Дагъистаналъул гIалимзабазухъайин абуни, тIубанго бажаричIо  гьединаб ва гьелда хадуб бачIарабгIаги къимат кьезе МахIмудил ва цогидал шагIирзабазулги асаразе. Поэзия ккола балъголъабазул цIураб хIикмат, гьелъул гъварилъиялде раккизе ккани, къваригIуна гьунарги, бичIчIиги. Гьеб ккола хъапустIан гIадинаб гIаламат, цо хъал тIаса бахъигун, цогидаб гъоркь батулеб.  ХIокIиде щвезе ккани, чехъезе ккола тIубанго. Гьелда релълъун, МахIмудил кучIдузулъеги жиб-жиб гIел гъорлъе баккулеб буго жидерго бажариялда ва гьунаралда рекъон. ГIемерал наслабазул жигарчилъиялдалъун кIвезе бегьула МахIмудил гьарзаяб ва камилаб хIакъикъаталдеги тIаде ккезеги, гьесие къимат кьезеги. БачIина элъие цIияб гIелги заманги.

     Инсан вижаралдаса нахъе шагIирасе, яги гIалимчиясе щвезе рес бугеб бищунго тIадегIанаб шапакъат буго гьесул гьунарги, махщелги, тIокIлъиги жаниб бачараб хасаб     жиндирго улка гIуцIанин гьесин наслабаз. Масала; Блокил, Лермантовасул, Пушкинил, Планкил, Пуанкарол дуниял. Нилъеца магIарулаз абила МахIмудил дуниялин. ГIищкъул улкаялда дурусго, камилго ккана МахIмудил цIар. Наслабаз борхани гьеб жеги эхеде. РикIкIун кIал свакаларел, гьекъон къеч буссунарел ахIун хIал хьоларел, МахIмудил сариналги жидерго чIухIараб борхалъиялда рукIина.Дуниял-гIаламалъе гIищкъул рукь барав шагIир къадал ракьанда теларо. Кибехун бер щвезабуниги мугIрузул щобаздаги, хьиндалаз гъваридал кIкIалабахъги, авлавхъалъул ракьаздаги, рокьул байрахъалдаги рахъарал анищалъул цIвабигун, Муил цIаргун, ансадерил баракатгун, ТIурамегIералда рокьарал рокьул анищалгун МахIмуд нилъеда цеве чIола.

    Жиндир заманаялъ гьев гIадиназ гьабулеб гIараб цIалиги гьабурав, льайги щварав чи вукIана МахIмуд. Гьедин бугельул батила Шамалъул рахъалъул шагIирзабаз гьарурал цо-цо къагIидаби, сипатал, суратал МахIмудиеги хасиятал ругел.

     Дуниялалда рижанщинал шагIирзабазда гьоркьор цохIонигиясда бихьун гьечIо чIужугIаданалъул надалдаги къунщбуздаги гьоркьоб бугеб дандекквейги, гьайбатлъиги. Гьеб бихьаравги МахIмуд гьей чIужугIаданги магIарулай Муи, гьел кочIол мухъалги гьале:  

 

…Зодил тIайпусалъул тIанчIил рачI босун,

ТIун рекъезебураб къуншбалан дуца

      Къудуз накъищ хъвараб хъахIаб гIамбарул,

Гъун буго дур нодо  дир гIакьлу ине…      

 

      МIахIмудил гьудул ГIахьалчIиса МагIадица бицунаанила МуилгIан, лага-черх гьавулъ рекьарай чIужугIадан жанаталда ругел хIаврааздагицин гъорль ратизе щакаб жо бугин.

      Рокьул лайлатул кьадир бихьарав МахIмудиеги, сундулго баракат цIикIкIарал ансадериеги, Бекь-ХъахIабросдал  жамагIаталъеги, гьаб цеберагIи хъвазе дун мустахIикъавлъун гьавурал, нусабго баркала. ТIанусиса «хуриса» ГIалица абулаан ракI чIчIун лъалин «Умумузул гIарцул руцалаби рараб чухъаги наган таманчаги, Игьалиса ГIарашил ГIумарил бакъанги, МахIмудил кечIги къиямасеб къо   чIезегIан хвезе гьечIин» 

ТIанусиса «хуриса» ГIалил вас Шамиль  I6.08.I998c    

    

ХъахIабросулъа МахIмудмил лирикаялъулъ инсанасул берцинлъиялъул идеал

Нилъер аваразул революциялда цебесеб  шигIрияб пикруялда жанибги художествоялъул культураялда жанибги МахIмудица аслияб бакI ккола. Жиндир хадубккун  халкъалдаго цIар инесев  шагIир кучIдул  гьаризе лъугьараб анцIила ичIабилеб векальул ахир  букIана –магIарулал  жидер жамгIияб  гIуцIиялдегун гIумруялде батIиял бераздалъун ралагьизе лъугьараб, гьез жидерго дуниял цIиял цIадирабазда лъезе байбихьараб заман. Гьеб заманаялъулаб хIал МахIмудил кучIдузулъ загьирлъичIого букIине, гьесул гьаркьиъ дандерижилъун рагIичIого хутIизе рес букIинчIо.

      Гьесда цересел шагIирзабиго гIадин, нилъер поэтикияб художествалъулаб культураялъе кьучI лъурав МахIмудги лирик вукIана.Нилъер поэзия рокьул поэзиялъун гIун бачIана.Гьеб гIажаибльи гьабизе ккараб жо гуро, щай абуни гIасрабаз исламалъги анцIила ичIабилеб векалда мюридизмалъул хIасилалдаги жанир гъанкъун чIезарун рукIарал рекIел асарал,инсанасул дунялалъулал тIалабал къватIире рахъизе ахIараблъун букIиндал гьеб,

      БачIинахъего МахIмудил поэзия букIана чIужугIаданалдехун рокьул шавкъ загьир гьаби гьукъулел диниял къануназде данде чIараблъун ва чIужугIадан  гIодоегIан гьарулел гIадатазда гIураб кьабгIи щвезабулеблъун. АнцIила ичIабилеб векалъул ахиралдацин гIищкъу загьир гьаби ничаб жолъун рикIкIунаан,бихьинчиясулаб къадруялъул мукъсанаб рахълъун толаан. Гьединлъидалин рокьулаб лирикаялъул кIудияб жамгIиябгин –эстетикияб кIвар букIараб.

        Цебеккун  кочIохъабазде саяхъзабазде гIадаб бербалагьи букIун батани, МахIмудил лирикаялъ гIадамал поэзиялде батIияб бербалагьи гьабизе тIамуна, киназго шагIирасулаб махщел цойги махщелазда аскIоб  букIине бегьулеблъун рикIкIине  байбихьана. Гьелъин «рокьи бигъаралги  гъаримлъаралги» поэтасухъе жидее кечI хъваян рачIунел рукIарал.

МахIмудида бичIчIулаан кочIол рагIабиги кочIол бакъанги, цоялъ цояб камил гьабулаго, цоцада бухьараблъун, цоцалъе тIураблъун кколеблъи, цIалулеб кечIалдаса  ахIулеб кечIалъ гIадамасде гьабулеб асарги магIна бичIчIиги  цIикIкIинабулеблъи. Гьеб бичIчIиялъин МахIмудица бергьун цIакъ кечI ахIулев Гьунухъ росулъа  ГIабдулгъапурида абураб: «Пайда щиб, кIолеб букIарабани дир кечI гьабизе  бугеб махщел дуе  кьезе, яги кечI ахIизе дур бугеб  гьунар дие кьезе», абун. ГьабсагIат балагьаниги  «КочIохъан» абураб магIарул рагIиялдасан поэт абурабги кечI  ахIулев чи абурабги магIна бичIчIула

БакътIерхьулаб Европалъул литератураялъул историялде раккани, нилъеда батула  чIужугIаданалъе рецц-бакъ гъабулеб  рицарал-трубодуразул поэзия. Гьел поэтазе гьитIинаб къоялдаса нахъе  тарбия къолаан чIужугIаданалъе рецц-бакъ   наку чIвараб хIурмат гьбиялъе. Гьез кечI хъвалеб рокьийин абуни, цо кинабалиго хIайлъун букIунаан рекIелаб асар. Инсанасулал  дардал цере рахъи  гуреб. МахIмудил  лирикаялда релълъараб бакI гьезулъ хутIуларо.Щай гурелъул МахIмудил  рокьи букIана унго-унгояб, МахIмуд вукIинчIо рыцар-феодал , гъоб гIасруялъул  аваразул  цойги поэтазего гIадин, мутагIиласулаб тарбия гурони, советскияб хьвада-чIвадиги, музыкалияб лъайги  ва  гьеб гуреб цойгидабги дол   рыцарал-трубодуразе  тарбия кьеялъул программаялде гъорлъе унел ишал малъулароан гьесда.Гьединги букIаго, кIудияб нухги гьоркьоб  тун, инсанасул жанисеб дунял рагьулеб, рухIияб рахъ цебе бачунеб  хIакъалдаса хIинкъичIаго, къачIого чIужугIаданалъул кIодолъи бихьизабулеб поэзия МахIмудил къалмикьан бачIин букIана цIияб ва хIаталдаса ун кIудияб лъугьа-бахъинлъун.

БачIана гьадин, гьасухъе, МахIмудие йокьана Муи. Гьаруна гьелде кучIдул. Гьелъул рекIелъги батана бацIцIадаб рокьул асаралъе жаваб. РитIана МахIмудица живго вокьулев жиндиеги йокьулей яс абизе чагIи. Кьоларила жидеца хъаркIасасе яс! Кинила нечечIел тIурччи бичулев чиясул васасе яс абун гьадинаб минаялъуре лъугьине!... Щайха дун мискинчилъун ватарав?... Гьедин  бачIана поэтасухъе тIоцебесеб суал … ХIалица кьун ана Муи чидае… Щайха дой бокьичIониги кьолей? Щай долда инчIого чIезе  кIолареб?....

КIиабилебги суал….. КIолеб гьечIо ригьнада  йикIунилан йокьулей кIочон тезе. Гьарулел  руго кучIдул. Гьеб мунагь кколилан  абулеб буго гьасда исламалъ…… Щай, гьереси гьоркьоб гьечIого, рекIелъ хIал рагьун бицин мунагьлъун кколеб?..... Гьанжеги суал. Гьедин суалазул цIун букIана МахIмудил  гIумру.Суалазул цIун букIана МахIмуд вугеб дунял

        Гьел суалазе жавабал кьолаго МахIмудица жиндирго шигIрабалъ рагьана эпохаялъул аслияб тема- напсалъулги обществоялъулги дандеккунгутIи.

                                   Диргун  рокьиялъул къал буго беццаб,

                                   Я бергьун тIад гуро, тIамун гъаркь гуро.

                                   ТIолго гьаб дунялгун дагIба буго дир-

                                   Я дун къуркьуларо, я гьаб къоларо.

       МагIарухъ жамагIатазул къисматалъул бетIергьабилъун кколаан диниял бутIрул, гьезулгун рагIи данде ккунгутIи кколаан  жамагIаталъулгунги гьелъул гIадатазулгунги къал ахIилъун. Гьедин букIаниги МахIмудица рагьун хъвана:

 

                                   Халкъул гIаламалъе алжанал кьолев

                                   Алжан дуего те, дий йокьулей  кье.

 

       Гъоб дунялда, ахираталда, алжаналда жанир рукIинесел  лазатазулгун кепазул хIакъалъулъ ругел диниял къануназда инкарги  гьабун, поэтас жиндирго чIагояй йокьулей йорхат гьаюулей йиго  гьеб киналдасаго:

                                   Мун яхунел тIохал, тIасан унеб нух

                                   Эб гуребдай алжан иман бугесул?

 

Алжаналда   жанир  рукIунел  хIурулгIинзабазда  хьулазда рахан   къан  рукIарал  диналъ  къосинабураб  рекIел асараль  щагIирас рич-ричун  гьукъарал  къадалги  ран, эркен  гьарун, гьаб дуниялалдего  риччалел  руго.

МахIмудиде щвезегIан гIараб диналъул асаралъухъ  хIурулгIиналъул  берцинлъи   кIодо  гьабулеб  букIараб батани, чIужугIаданалъул   берцинлъиялдаса.  МахIмудица  магIарулалъул  берцинлъи   хIурулгIиналъулалдаса  цIикIкIинабуна.

       БилбагIарал кIутIби, рахьхъахIал  цаби

       ЦохIо мун гьимани, моцIалъ нур чIола

МахIмудида цересел магIарул шагIирзабазда бичIчIулаан ва лъалаан, инсанасул берцинлъиялъул бицунеб ва гьелъие къимат кьолеб мехалъ, цохIого гьумералъулги черхалъулги  «къватIисеб берцинлъи» гуребги

букIине кколеблъи. Амма дозда бичIчIулароан гIамал берцинав, хасият лъикIав, яги хъантIарав, ццидалав, хIиллаяв, рекIкIав инсан гьавураб къоялдаса нахъего гьединавлъун вукIунаревлъи, гьев  гьединавлъун лъугьуна,  гьесул гIамал-хасият  куцала общесвоялъулаб  гIумруялда  ругел  шартIазда, гьесда  сверухъ  ругел  гIадамазул  хьвада-чIвадиялда  рекъон .Амма  рагьун  гьелъул  тIоцебе  бицана  МахIмудица:

                    Дуда  гIайиб  гьечIо, дида  гурони,

                    Дица  мун  куцана  квешаб  циркалда,

                     Кин  мун  кIалъаниги  букIина  битIун,

                     БатIияб  гIелмудул  тIахьал  цIалидал.

МахIмудида лъикI бичIчIулаан  жиндирго  кучIдузул эстетикияб  тарбия  кьеялъал  кIвар  буголъи ва  инсанасул  берцинлъиялъул  идеал  чIезабиялъе  гьезул  бугеб  къимат:

                        Къасде шагьри  моцIрол  цIваки  лъаларо,

                        Релъеда хьвадулеб хьухь  гIемерлъани,

                        ГIадамазда  дурги  цIар кIоченаан,

                        ЦIаруй  рецц гьабулей дун гьечIев ани

 

Соналдаса соналде МахIмудил цIар борхалъулеб букIана: гьесул шигIраби гьаризе бугеб рокьул цIураб хасияталъулги къимат цIикIкIунеб букIана. Амма гьесул гIумру гIазаблъун ккана. Дандиялъ бикьичIеблъун хутIана гьесул Муихъ ккараб рокьиги. ГIаламалъе гIащикъал шигIрабиги хъван, гьев живго ялгъузго къадал ракъанда  хутIана рокьул талихIги лъаларого.

                         

Дунял гIаламалъе гIищкъул рукъги бан,

Дун къотIнов хутIана къадал ракьанда.

 Къиралзабазецин рокьул кьоги  лъун,

Дун кьурулъ  хутIана кьодул сакги тIун.

 

Жиндирго инсанасулаб талихIлъун  поэтас  толаан нахъе хутIулел  рухIарал, хIасратал ва  даим хвел  гьечIел асарал  рукIин.

              

Дунго хвананиги халкъалда лъалел

Къасидатал тана таманаб рокьул

М.Салманов

«Гьудуллъи» журнал №3 I974с босараб 

 

КIудияв   шагIир

 

  Унсоколо район буго Дагъистаналъул рорхатал мугIрузда гьоркьоб. РакIалда ккола нижер мугIрузда тIад регун ругин хъахIилал зобал. Рорхатал ва цIорорал, нус – нус соназул балъголъаби жидеца цIунарал гьел мугIрузда руго бахIарчиял чагIи хьвадарал , дунялалдаго гьезул  цIар рагIизабурал сухъмахъал . Гьенисан гьалагаб  айгъиралда  рекIун хьвадана мискинал магIарулазул талихIалъе гIоло гIумру

кьурав комиссар  МахIач Дахадаев . Гьезда гIемер  бихьана жиндир пасихIал жугьаби тIолалго рокьи ккаразул  кучIдуллъун лъугьарав ХъахIаб росулъа хIасратав МахIмуд.

 

                Дунго хваниги , халкъалда лъалел

                Къасидатал тана таманал рокьул

                Ракьулъ вукъилалде къанихъ урхъараб

                Къо гIемер бачIана гIищкъу ккарапзе

         

                      ХIакъикъияллъун ратана поэтасул рагIаби. 

      МахIмудил цIарги гьесул асаралги хириялги руго  гIицIго  магIарулазе гурел киналго дагъистаниязеги. Муи – Марямиде  къоло щуго соналъ букIараб гIашикъасул битI ккечIеб рокьул хIакъалъулъ халкъалда гьоркьор тIиритIун руго къисаби. Щивав магIаруласда лъала МахIмудил къваридаб къисмат, гIолилазда рекIехъе лъала гьесул кучIдул. Нилъее хирияв шагIирасул кучIдул ккола чIужугIаданалъе рецц гьабиялъул гимн, гьелъул ихтияразе гIоло борхараб гьаракь, гьелда диналъ гьабулеб букIараб ханлъиялде дандечIей. Гьелъие нугIлъи гьабула живго поэтасул цIадулаб гIумруялъ. Гьеб тIей гьечIого бухьараб букIана гъоб заманаялъул магIарулазул тIолабго гIумруялда.

Гьале цо мисал. ТIоцебе дунялалъулго рагъул соназда МахIмуд магIарул гIолохъабазда цадахъ вукIана Карпаталъул мугIрузда. Фронталда вугев Унсоколоса Малачил ГIалибегиде бачIана цохIо рагIи – гьесул цIар жаниб хъвараб инсул кагъат. Гьелда хIикмалъарал рагъухъабаз Малачи махсараде кколев вукIана. ГIолиласул хIал жинда бичIарав МахIмудица, кагъатги кодобе босун, гьеб цIалулеб ххвелги гьабун, инсул цIаралдасан васасе вагIза гьабула;

- ГIалибег, дир вас, салам дуде ва чIаголъи дуе. Бихьинчи гIадин хьваде, гъалбацI гIадин вагъе. Воре ГIалибег, гьереси бицунге къадараб цIар лъезе вукIунге.

 Нилъ хIайран гьарула МIахIмудил кучIдузул гъваридаб магIнаялъ, рагIи абиялъе гьенир хIалтIизарун ругел къагIидабаз. Гьале йокьулей мун хвараб къоялъ гьес угьарал мухъал.

 

                    Дир рекIел бокIналъан беролеб кIкIуйца,

                    КIкIалабиги бецIлъун, цIун буго дунял,

                    КIиябго бадисан араб магIица,

                    Авлахъалги лъалъан, лъаралцин руго

                    Росу сверун тIупун, русул накIкIги лъун,

                    Босун унеб буго меседил мали.

     Аваразул литератураялъул классик МахIмуд чанго нухалъ, дандчIвана МахIач Дахадаевгун, тIуразаруна гьсул тIадкъаял. Гьесда тушманлъи лъазабуна ХIоцоса Нажмудиница бетIерлъи гьабулеб бечедаб агьлуялъ. ТIоцебесеб революциялъулаб кечI хъвараб мехалъ, гьев чIвана контревалюциялъул бецIал къуватаз мухьдахъ ккурав бидулас.

    I98Iс. нилъеца кIодо гьабуна Дагъистаналда Советияб автономия гIуцIаралдаса 60 сон тIубай. ГIатIидаб нух бахъун буго ХъахIабросулъе. Къасиги – къадги чIечIого гьенисан хьвадула машинаби. АваргIурул рагIаллъабазда хIадурлъи гьабулеб буго    гучаб   Рихьуниб электростанция базе.

  МахIмудида бихьичIо цIияб гIумругун цадахъ магIарухъе бачIараб талихI, гьев чIаго хутIичIо рокьукъаб басрияб дунял кIалагъоркъе чIвазегIан, амма жиндир гвангъи сунареб нургун нилъер къоязда бачIана шагIирасул асаразул хазина. Эркенаб рокьул тIоцевесев кочIохъан хIисабалда МахIмудие мустахIикъаб къиматги кьун, Дагъистаналъул хIакъикъияв поэт. Ленинилаб ва Пачалихъалъулал премиязул лауреат Расул ХIамзатовас жиндирго машгьураб « МагIарулай » поэмаялда гьадин абун буго;

                          

                        Щибаб март бачIингун, магIарул чIужу

                        МахIмудил хабада лъе ихдалил тIегь.

                        ТIубараб гIумруялъ гIащикъаб ракIалъ

                        Мун кIодо гьаюраб кечI ахIанин дос.

                     

 

Гьедин хIурмат гьабулеб буго вокьулев поэтасул магIарул халкъалъ. I973 соналъ тIолабго Дагъистаналъ баркана МахIмуд гьавуралдаса I00 сон тIубай. Республикаялъул газетаз ва журналаз рахъана шагIирасул гIумруялъул, творчествоялъул бицунеб гIемерал макъалаби, риччала живго МахIмудил кучIдузул ва гьесул ва гьесул хIакъалъулъ хъварал тIахьал. Шагьараздаги, росабазул клубаздаги, библиотекалдаги тIоритIана конференциял, кучIдул ахIулезул къецал. Гьаб нужеца кодобе босараб тIехьги ккола МахIмудица жеги басмаялда рахъичIел асарал ралагьиялъул, поэтасул гIумруялъул баянал ракIариялъул хIасил. Гьалда жанир гIемерал цIиял, батIи – батIияб рахъалдасан вихьизавулел баянал.

   КучIдуз нилъ рохизарула, гIумруялъул хIисаб ва къимат гьабизе тIамула, хIалтIуде гъира базабула. Жидерго гьайбатаб метерисеб къоялда ракI чIарал советиял гIадамаз гьаракь биччана ахIулеб буго коммунизм гIуцIиялъул щвараб талихIалъул, эркенлъиялъул, ихтияр бащалъиялъул, вацлъиялъул хIакъалъулъ. Нилъ цере  унел руго захIматал бахIарчиял нухал нахъа тун, революциялъул боркьараб цIадулъан, граждан рагъул къурбаназдасан, КIудияб ВатIанияб рагъул хIалбихьиялдасан щуго соназул планазул захIматалъул  гьунараздасан.  Риччанте   гIадамалгун хутIизе МахIмудил сипат кьолел кучIдулги биценалги      

                                                                                       МухIамад Гьиматов

КПссалъул Унсоколо  райкомалъул тIоцевесев секретарь

 

 

Поэзиялъул мацIалъул хвел гьечIеб  мегIерлъун хутIана   ХъахIабросулъа МахIмуд.

 

  ГьитIинаб къоялдаса нахъего щивав магIаруласул рекIелъ буго, цо нухалъ рекIараб, кидаго.

Кидаго ссвин гьечIеб цIа гIадаб, МахIмудил цIар. Къоял анагIан, къарнаби хисанагIан, гIумру гIедегIанагIан гьеб цIаралъ нилъее рагьула гьаб ракьалда  рокьул хIикмалъи, талихIалъулги рохалилги асар рещтIинабула нилъер соназдаги  свакарал къояздаги.

   Халкъалда кIочон тола  ханзаби, къиралзаби, заманалъ рищарал тIадчагIи, бечедалги гучалги пачазаби, амма киданиги кIочон толаро  унго-унгояв шагIирги гьесул гIумруги.

КIочон  течIо  ва   кIочене гьечIо   халкъалда  ХъахIабросулъа МахIмуд.

     МахIмуд шагIир хIисабалда цо вукIана, амма гьесулъ цолъун рукIана, нуралъул анкьабго  кьер гIадин, гIумруялъул киналго рахъал. Гьесул гIумруялда гIемераб данде чIвана чIегIерабги хъахIабги, рокьукълъиги, рокьиги, талихIги, балагьги.

   МахIмудил цIар бахъарабго, нилъеда рагIула «Живго хвананиги халкъалда лъалел» гьесул къисматалъул къасидатал. Жакъасеб къоялъги, бокьараб борхалъудасан балагьаниги, нилъер кьерилав гIадин, ракI цояв гIадин, ракь цояв гIадин, рокьи цояв гIадин цеве вачIуна гьев.

   Нилъеда лъала МахIмуд – гIищкъул рукъалъул шагIир, нилъеда лъала МахIмуд – панаяб хIухьелалъе гIоло гIумруялда барахщичIев инсан,  нилъеда лъала МахIмуд – цо йокьулелде тIубараб гIумруялъ, гIумруялда барахщичIого, хвалдасаги, хIалихьалъиялдасаги хIинкъичIого,  хIасратай Муиде хIикматал кучIдул ахIарав кочIохъан.

  Ва амма  гьаб киналдаго аскIоб буго цо кIочонареб, гьесде киналго рахъал цолъизарулеб цо гIаламат гьесул шигIрияб гьунаралъул даимлъиги кочIол мацIалъул хвелгьечIолъиги.

   Нилъер халкъ чIаго бугебгIан мехалъ, аваразул адабияталъул гордухъ чирахъ бакун бугебгIан мехалъ, инсанасул гIумруялъулги, гIищкъуялъул пикрабазулги пащманлъиги рохелги бугебгIан мехалъ, хвел гьечIеблъун хутIизе буго МахIмудил кочIол керен бухIулеб хIухьелги хIайранаб рокьул гьаракьги.

  Унго – унгояв шагIир  хисулебги холебги хIакъикъат гуро. Цо – цо хиса – басиял ккезе бегьула мацIалъулъ рагIабазул, кочIол мухъазулъ. Амма шагIирасул аслияб масъалаги мисалияб ва меседилаб ишги, гьес ракьалда тараб лъалкI лъиданиги хисизабизе кIоларо. ШагIирзабазул къисматги батI-батIиял ккезе бегьула: цо-цоял заманалдасан кIочон тезе бегьула, цинги,цIидасан цIияб цIа гIадин ,гвангъула ,батIиял къарнабазе хинлъи кьеллъун лъугьуна.

Цогидал кьолеблъун лъугьуна.

Амма тIаса рищарал. БетIергьанас гьунарги кьун  гьаб ракьалде ритIарал киданиги ва лъиданиги кIочон толаро, поэзиялда гIумруялъулги, гIакълуялъулги, къисматалъулги кьучI щулияб бугони, кинал рукIаниги балагьаздаги рагъаздаги, ругъназдаги гьелъул мина биххизабизе кIоларо. ХъахIабросулъа МахIмудил кучIдузулъ руго    магIарул кочIол киналго чIваби, гьезул гIумруялъулги гIишкъуялъулги букIарабго гIадаб чIаголъиги, чIухIиги, кIодолъи буго МахIмудил шигIрабазулъ .    

    Дир рекIел бокIназулъ беролеб кIкIуялъ,

    КIкIалабиги бецIлъун, цIун буго дунял.

    КIиябго бадиса араб магIица,

    Авлахъалги  лъалъан ,лъаралги руго.

   Балагье цо рагIабазулъ бахчун бугеб рагIа-ракьан гьечIеб рокьул унтиялъухъ, къисматалъул къисас босулеб хадуб чIеялъухъ  жагьил гIадал маххаллъун лъугьарал рагIабазухъ, бацIцIадаб мацIалъул иццул тIинда кенчIолел бакъул чIоралилан ккола МахIмудил кучIдул.

     МахIмудил щибаб кечI релълъуна гIумруялъ тIадчIун  бекIкIун гьабураб гьайбатаб рагIабазул рукъалда. МахIмудил кечI, кIочIохъанас кIал рагьарабго лъала, тIармил чIваби кIалъаралго рекIелъе лъугьина. ШагIирасул хвел гьечIолъиялъул бищунго кIудияб борхалъиялъун буго халкъалъ ахIарабго гьесул кечI халкъияблъун лъугьин:

      Рокьул гIоралъ аяб, нусабго лага,

      Мун сабаблъун гурищ дун холев вугев.

      Херлъун гIодаб ккаяб, гIадалаб дир ракI,

      Дунял свераниги свакалеб гьечIеб.

Унгоунгояв шагIир дунялалде вачIуна дунялалда хутIизе, гьесул ишги гьунарги, цохIо шагIирасул гуреб, халкъалъулаблъун лъугьуна. Чамас ракI чучараб ва чамас жеги ракI чучизе бугеб МахIмудил кIочIоде. Замана анагIан гIагарлъулев, гIумру хехлъанагIан хиралъулев шагIир вуго МахIмуд. Щай? ШагIирасул, гьесул гIумруялъе  киналго суалазе жаваб къезе тIамуна рокъул кечI, рокьийин абуни буго гIумруялъул аслу.

     Щибаб рагIи-угьи, щибаб рагIи- бухIи гьале МахIмудил кечI.

     МахIмудил кочIолъа Муиде бугеб рокьи ракьалда ругелщиназул рекIелъе тIинкIула, гьесул рохелги пашманлъиги, гьимиги, магIуги, гIищкъуги, гIакълуги, къоялги, сардалги, саналги, сапаралги, сипат-суратазде сверун, черхалда гъаргъар балел кочIол мухъаллъунги лъугьун, угьулеб хIухьелгIан хIажалъун, нилъер рекIел кIутIиялъе цIияб анищги, къуватги, къвакIиги, къадруги кьун цIилъула щибаб цIияб заманаялда. МахIмудил кочIол каранда кидаго батула   лъугIел гIечIеб балъголъиги, лъугIел гьечIеб бечелъиги, гъаримаб къварилъиги.

     Йохъ, МахIмуд гIицIго рокьул шагIир гуро, гьев вуго гIумруялъул шагIир.

                        МахIмудил гIумруги гIажаибаб букIана,

                        МахIмудил рокьиги гIажаибаб букIана,

                        МахIмудил йокьулейги гIажаибай йикIана,

                        МахIмудил кучIдулги гIажаибал лъугьана.

     Гьелъин нилъее гьайбатай чIужугIаданалде гIумруялъ кечI ахIарав гениалияв поэт Александр Блокги, жиндирго гьйбатай Муиде гIумруялъ кечI ахIарав аваразул поэт ХъахIабросулъа МахIмудги цоцазда къисматги, кечIги гьунарги релълъараллъун ругел.

     Гьединаллъун хутIана дунялалъе Петраркаги Дантеги.

     Беатриче, Лаура, Гьайбатай ЧIужугIадан, Бекьилъа Муи-Марям – цохIо гьел цIарал гIола кочIохъабиги, гьезул рокьиги, рокьуца кьурал кучIдулги ракIалде рачIине.

                                               

                                              МухIамад АхIмадов

                              « Поэт »  абураб асаралдаса босараб.

 

 

 

РабигIат

 

 Дун дирго гьобол Лабазанил ГIабдулада рещтIана ХъахIабросулъе щведал. ГIабдулаца дида бицана РабигIат йигин шагIирасул тIоцеесей лъади, гьелъухъе щвайила щиб бицунаяли бихьизе. Гьес жиндирго яс ПатIина йитIана дида РабигIат-кIодо йихьизайизе…

РабигIат ятана рагъида бакъалда лъимал хьихьун гIодой чIун: кинида лъун гьитIинабги цо дагьабго цIикIкIарабги – гьел ругоан гьелъул лъималазул лъимал. Дун вачIиналдаса гьелъул щибгIаги рохел загьирлъичIо, гIодой чIаралъуса ягъаричIо – дица дунго гIодов чIезе рагъида батараб хIехь цебегIан цIана.

РабигIат йигоан хъахIаб кьер-куцалъул, цIураб лага-черхалъул, лъабкъоялда анцIидегIаги бахараб гIумруялъул магIарулай. Дица дирго мурад бицараб мехалъ, гьелъ щибго тамашалъи гьабичIого абуна, жий херлъун йигин, бахIараб мехалъул лъугьа-бахъиналги кIочон ругин, бицине жоги жинда лъаларин, кучIдулги жиндие кидаго рокьулароанин.

- МахIмудие иналъулгIаги бицеха…

- Кинха гIадамал унел, дунги гьарун ячун йикIана. Гьев дидаса лъикIго кIудияв вукIана, - гIелму цIалулевилан гьев хъизан-рукъалде вуссине кватIана. Доб заманаялда гIадатлъун ккараб жо букIана чIужуялдаса рос кIудияв вукIине ккей. Дунгун данделъараб мехалъ ХъахIабросдае дибирлъи гьабулеб букIана гьес. Живгоги гьев цIакъ гIадамазда гьоркьов жуварав, кIалъазе махщел бугев чи вукIана, дунги гьесдаса йохун йикIана. Гьесул эбел ГIашура йикIана цо борохь, кинабго жиндаго лъачIого чIоларей: кIиго лъагIел гIураб заман бугин лъимер гьабизе, дуца щай гьабуларебан гьелъул зигараялъ диеги досиеги рахIат толеб букIинчIо, амма дос дида гIайиб гьабулеб букIинчIо: Аллагьасул къадаралда дагIбадизе бегьуларин, хабар чIезе толаан, дун йокьулаан досие, цо хъачIаб рагIи рагIичIо дида досдасан…

Эбелалдехунги гьесда рагIи абизе кIолароан, кигIанго гьей тIасан кколей йикIаниги, гьединлъидалги батизе ккола ГIашура рокъоб «командирлъи» гьабизе лъугьарай. Эменги гьелдехун кIалъалев чи вукIинчIо: кидаго хIалтIуда… хIалтIуда…

Дирго гIагарлъиялъги ГIашураде гIайиб гьабулеб букIинчIо, МахIмуд гIадинав сахав бихьинчи лъимер-бетIер гьечIого тезе бокьун батиларилан. Дун разияй йикIана гьес цоги чIужу ячинеги, гьебги эбелалъ къабул гьабичIо цо къавулъ кIиго чIужу рекъоларилан. Мун  танилан, яги нахъе айилан МахIмудица дида цо рагIиги абичIо, амма живго, цебе гIадин, рокъов чIолев вукIинчIо: мадугьалихъ росабалъгицин сардал ралеб гIамал бакана гьесул – дида ракIалде ккола рокъоб эбелалъул гизма чIалгIун гьабизе сабаб тIагIун вукIанин гьевилан. Росдал гIадамазулги цIикIкIана гIарзал: хIажатаб мехалъ дибир росулъ ватулев чи гурилан. Бищунго гIемер гьев унеб, щолеб бакI букIана аскIобго бугеб Бекь росу. Эбелги гьениса йикIун, кIудияб гIагарлъиги гьесул гьениса букIана. ГIадамазул хабар букIана ГIашурае жиндирго гIагарай гIадан васасе ячине бокьун рагIулилан, амма ясалда цIар чIвараб жо букIинчIо. Ихдаде къараб мехалъ МахIмудица жамагIаталда лъазабун бугоан жиндир бакIалда нужеего дибир теян. МахIмуд росулъа тIагIун анцIго-анцIила щуго къо ун батила, дида дирго эбелалъ лъазабуна гьаб къавулъ мун тIуяларин, къайи-цIа хIадур гьабейин къаси рокъобе босизе, гьаз тункулаго ячахъизегIан мунго нахъе араб рекъон букIинилан. Дун нахъе ун ятараб мехалъги ГIашураца цо калам гьабичIо, щай-кинилан абураб рагIи гьелъул кIалдисан бачIинчIо. Анасил МухIамадин абуни, гIоданилан бицунаан эбелалъулги васасулги тIубанго бутIрул сверун ругилан…

Цоги росабалъа гIолохъабигун цадахъ МахIмуд ун вукIун вуго батагъалда хIалтIизе. Гьениса вуссун хадуб цо кIудияб балихъги дагьа-макъаб гIарацги босун тIаса лъугьаян дида гьаризе гьес йитIун ячIана гIагарай чIужу ГIусманил ПатIимат, амма гьелъги дида тIад юссине ккелилан абичIо…

Нижер гIадат буго батIалъарай чIужуялъ батIалъарав чияс цIияй чIужу ячиналде росасе ине хIаракат бахъулеб. Дирго эбелалъ диеги тIалаб гьавуна цоги чи. МахIмуд гIадав цIар бугев, гIадамазда гьоркьоб къимат бугев чи гьев вукIинчIониги дун гьесие ана, кватIичIого нижее лъимерги гьабуна, магIишатги нухда ана. ГIусманил ПатIиматица дие бицана дица лъимер гьабиялдаса живго МахIмудгицин цIакъ воханилан, амма пашманлъарай гIадан йикIана МахIмудил эбел ГIашура – гьелда бичIчIана жиндирго вас лъимер лъугьунарев вукIин.

МахIмуд гIемераб мехалъ росулъ вукIунароан – цо-цо гьоркьо-гьоркьоб гьес къватIиб бакIалда дибирлъиги гьабулеб букIанилан бицуна. ГIолохъабазда цадахъ гIарац гьабизе хIалтIизеги унаан батагъазде щиб, шагьаразде щиб. Дица лъимер гьабуралдаса ГIашуралги тIубанго гIамал хисана, доб гъоркь букIараб чIухIиги юргъаги гьелъул чорхолъаго тIагIана. Гьезул дидехун хисичIев чи хутIана цо эмен – Анасил МухIамад, нухда данде ккараб бакIалдаги берцинго кIалъалаан, магъилъ гIалахалдаги гьабулаан магIишаталъул цIех-рех – лъикIав чи вукIана мунагьал чурад, цинги цоги гьеб хъизаналъул сахав чи вукIаравищали ракIалда гьечIо.

- РабигIат, МахIмудица кучIдул гьарулел, хъвалел, рукIанищ доб мехалъ?

- Гьесда лъалаан цIакъ гIемерал кочIол рагIаби, гIемерисел ЧIанкIал ругинги абулаан, хIатта ЧIанкIал гурездеги. Мавлидал, туркаби, кицаби, абиял рукIунаан гьесул каламалда жанир гIемерал. Мавлид бачинеги хвел ккаралъуб калам гьабизеги гьесул букIана кIудияб махщел. Гьесие цIакъ рокьулаан гIолохъаби – живго гIумруялъ гьездаса кIудияв вукIаниги – гьездаса ватIалъун чIолароан. Къаси-къаси гIолохъабаз гьарараб мехалъ цо-цо кIи-кIи рагIи ахIаниги, хадув чIун гьес кечIги ахIулароан доб мехалъ: росдал дибирасда кечIги рекъелищха ахIизе?..

- РабигIат, ракIалда хутIарал рагIаби ратани, рицани бокьилаан.

- ТIутIу-хъухъурал гьел дуего щай, дир вас, сахаб жо батилин кколаро?

- Рицани бокьилаан…

- Рокьи, рокьи абула рокьи бихьичIел васаз

Рокьи кинаб букIунеб керен цун къвал балареб?

Балай, балай абула балай бихьичIел ясаз

Балай кинаб букIунеб беразул канлъи инчIеб?

Хадуб цебеги батилаан гьаб кочIол, дида цоги рагIи лъалеб гьечIо.

- Цогиги кинал рагIаби ругел кIоченчIого?

- МахIмудица гъираялда ахIулаан къотIноб рагIиларедухъ нижеего рекIелгъеялъе чIахъадерил кечIилан абун гьал рагIаби:

«Гьадаб тIохда тIегь буго

ТIезе дида кIоларо,

ТIох рагIалда яс йиго,

Йоссе дида кIоларо.

 

Рокъобго къулгIа буго

Къечон холев дун вуго,

КIалтIаго гьогьен буго

Гьарай рокьул хIал буго.

 

Рахь рекIараб кьагIрил гьан

Кваналилан вукIаго,

Гьобо бацIцIунеб кулъун

Бежун кунев ватана.

 

Киназего хирияй

Халилат ячуневан,

Чолониб хIебтIулареб

ХIамида рекIун вуго.

 

ХIажизабаз кваналеб

Маккаялъул чамасдак,

Чанги базар сверана

Бичулеб бакI батичIо.

Борхатаб кьурда чIолеб

РачI багIараб КъамахIинчI,

ХIалаллъаги щварасе

Дие насиблъулареб…».

- Баркала дуе, РабигIат, баркала, лъикIаб кечI бицаралъухъ.

- Вай, дир васха, гьадинаб кочIодаги лъикIабилан абуни, лъикIалда кин абизе дур къасд бугеб? (Гьей гьимана).

- Ургъе, цоги гьечIищали ракIалда хутIараб жо?

- Цо бакъ бараб соналъ ясаца ахIулел рукIарал рагIаби рицина дица дуе, амма дида лъаларо гьел лъил рагIабияли:

Рокьи кколеб рокьул хер

ХъахIабросдал магIарда,

Исана бухIун хвана

Ихдал ккараб цIороялъ.

 

Ясаз ботIрода лъолеб

ЛъабгIиналъул хурайсен,

Хаган бакъван тIагIана

Ракъдаллъарал щобазда.

 

Риидалил кеп боссе

Керен рагьарай дида,

Гьорол хIухьелго чIвачIо

ГIурул мухъде щваниги.

 

ГIащикъаб ракI чучизе

Чан нигат гьабуниги,

Гьудулги данде чIвачIо

БагIарараб ракьалда.

 

Рокьул гизма гIемераб

Игьелдерил рахъалде,

Ине бокьулеб гьечIо

Кьерилаз гъвел балилан.

Балаялъ нур босарал

ГIещги дий хIажат гьечIо,

ХIалал-хIарам лъаларел

Ансалги хIажат гьечIо…

- ГIадамаз бицуна МахIмудица пандурги хъван кечI ахIулаанин, лъикIаб гьаракьги букIанин?

- Дида лъалеб бакIалдасан гьесул кидаго пандур букIинчIо: дуцаго пикри гьабеха дибирги пандурги кин рукIинелали. КучIдул гьаризеги гьес гьанже нахъа байбихьана: Муилгун рокьуде лъугьараб мехалъ, гьезулгIаги сабаб бахъинародаян. Муица ячIинаян рагIабиги кьун гьев гIемер инжит гьавунин бицуна. Цо заманалда бицен тIибитIун букIана гьезул балъго магьари бугилан – гьереси батилаанха доб – магьари бугей чIужу досги хъамилароан. ХъахIаб чодул гIадаб хабар букIана дозул рокьул, - хъамунги ячIинчIеб мехалъ кьалде сверана, амма рокьул кучIдуз Дагъистан цIуна.

- Цоги кечI щай бицунареб, РабигIат? Диеха къвал цIураб хабаралдаса дангъура цIураб кечI бокьулеб…

- РакIалде щолел гьечIо, дица гьезул кидаго тIалаб гьабулароан. Гьаний йиго ЦIатIанихъа ГIабидат абун кечI ахIулей чIужу, гьелда лъалел ратула гьел кучIдул-шигIраби. Дуе лъикI букIина гьейгун дандчIвазе…

- Баркала, РабигIат. Сахлъи кьеги дуеги дур агьлуялъеги.

- Нух битIаги дир вас. Рокъове лъикI щваги…

Дида рокъор рагъидул тIохда бакъалда гIодорчIун ратана ГIабдулаги росдал школалда учительлъун хIалтIулев Генуса ХIажиев МухIамадги (гьев рукъалъ ГIабдулал бакIалда вукIана, дие гьес кIудияб кумекги гьабуна батIи-батIиял чагIазухъе щвезе). 

 

     

 

 

Жамилат

 

Жамилат ккола МахIмудил кIиабилей чIужу, мадугьалихъ бугеб росулъа ЦIатIанихъа гIадан.

Дица Жамилатилгун лъай-хъвай гьабуна: бицана дунго щив чияли, кисаяли ва ЦIатIанихъе щиб мурадгун вачIаравалиги. Гьелъ, хенелеб мергоги чIезабичIого, гьабулеб букIана дида цIех-рех: ГIабидатил чицин гурищ мун, яги росулъе витIун вачIарав учитель ватила, гьоболав ватани бича-хисулеб жо букIине кколила, хъатиниб къакъалеб цо басрияб тетрадьги босун вачIунев чиясда щиб цIардила лъелеб? Дица гьелда гьереси бицана МахIачхъалаялда газеталда хIалтIулев вугила дун, бокьун бугила МахIмудил хIакъалъулъ макъала хъвазе, бокьилаанила дуца кумек гьабизе…

Жамилатица мерго чIезе тана, ва ракI-ракIалъго елъана: дуе бокьун бугилаха макъала дица хъван кьезе, цинги газеталда бахъизе?

- Гуро, гъарин, гуро… дица кьурал суалазе жаваб духъан щвани гIолев чи вуго дун – макъала дицаго хъвалеб батила…

- Гьикъе дурго, дида лъалеб жо батани, бицина.

- БатIияб росулъа МахIмудгун кин мун данделъарай?

- Кинха гIадамал данделъулел? Дос гьарана, дунги ана. Мадугьалихъ бугеб росолъидал, дида гьев гIемер вихьулаан нижехъе вачIун; гьитIинаб мехалъ гьанив мутагIилавлъунги вукIун вуго.

- Дудаса дов гIемер кIудияв вукIун ватиларо?

- ЦIакъго кIудияв вукIана – досие араб мехалъ дир къого сонцин букIун батиларо… (I904-08 сонал). Чан букIун батаниги дун ригьнадаса батIалъарай чIужу йикIана, кIодолъи-гьитIинлъиялъул бицунеб заманги доб букIинчIо.

- Досул хъизан-агьлуялъе бокьун букIинчIин абулеб буго мун дос ячине!

- Эзда лъица цIехолеб букIараб? Къоролавги къоролайги данделъулеб мехалъ гьел цIех-рехал гьаниса гIебеде рукIунаро – цоял цоязе рокьанищ – иш данде ккола…

- Бертин гьабурабищ бахIарас?

- Бертин гIезегIанго кIудияб букIанин абизе бегьула. Досул рукIана гIемерал гьудулзаби мадугьалихъа росабалъа – гьезги гьабуна кIудияб кумек, жиндихъгоги бугоан гIезегIанго гIарац.

Гьанже кина-кинал росабалъа гьалбал рукIаралали кIочон буго: Шагьав, Шиябутдин, ГIадулхан, Кьурил Лабазан, МагIад, Шайхул Ислам, ГIусман – киналго ракIалда гьечIо – кьурди-кеп гьабуна хъахIлъи рехизегIан. Хадубги цIетIендерица бицунаан эдинаб аваданаб бертин жидеда лъаларилан.

Живго МахIмудги цIакъ аваданав чи вукIана – бокьулаан кьурдизеги кечI ахIизеги, махсараби гьаризеги – махщел букIана гIадамал ракIарараб бакIалда накъит-кеп гьабизе – абулаан ракI бацIцIадго гьабулеб ихтилаталъе мунагь хъвараб бакI жинда батичIилан.

Байбихьуда гьев цIакъ вохун вукIана дунги ячун гьабулеб магIишаталдаса – щибаб къоялъ ун дарсал лъолаан росдал лъималазе. Разилъарал эбел-инсуцаги щиб-щибги бачIун хьихьун рукIанин абизе бегьула росги чIужуги. Цониги сордоялъ тIаде-гъоркье чи гьечIого ниж хутIулароан, къваригIелалъ гурониги, рекIелгъеялъеги рачIунаан нижехъе. МахIмуд рокъов вугелдаса хьагиниса гьан камунги ниж чIолароан, анцIилаялда хадур гIанкIуялги рукIунаан рагьда. Магъил-хурул хIалтIи гьабизеги гьев кIохIаллъулароан – гьесие бокьулаан хер бецизе, гIемер унаан гьудул-гьалмагъзабазе кумекалъеги.

- ЦIатIанихъаги ратилаан досул лъикIал гьудулзаби?

- ГIемерал рукIана: МухIамадхан, ГIалибег, МуртазагIали – кинабго росуго букIана гьесул гьудул – цо-кIиго чиясда цIарчIван дица таниги.

Гьев ругьунлъун вукIана щибаб ихдал батагъалде хьвадизе, гьениса лъикIго гIарацги бачIунаан гьес.

- Рокъов вугеб мехалъ хъачIлъулеб, ццидахунеб хасиятго букIанищ гьесул?

- Кидаго велъулев, вохулев чиго вукIинищха, амма къваригIел гьечIеб хъачIаб рагIиги гьес бицунароан. Гьев вукIана хIакъикъаталдаги гьоболлъухъ щиб, мутагIиллъуда щиб гIурав чи – хъубаб мацI гьесие цIакъ рихараб букIана. Гьаниб араб лъабго-ункъо соналъ цо мавлид батилароан гьев гьечIеб, мадугьалихъе росабалъеги унаан гьев ахIун – гьесие бералда цере кквезе жалги къваригIунароан – кинабго лъалаан рекIехъе, гьаракьги букIана берцинаб. Гьале гьаб минаялда рукIана нижги – добехун бугеб рокъор яц Написатги гьелъул рос ХIусенил ГIумарги, гьале гьабаб рокъор дунги МахIмудги. ЦIакъ рохун-хинлъун аваданго унел рукIана нижер къоял – гъой Бекьилъа Муил рос Къебедав хвезегIан. МахIмуд гьесул къулгьу бахъизегIан Бекьилъго вукIана. Гьес бицунаан гьев жиндир ракI бащадав гьудул вукIанила, Муиги жиндие кидаго рекIее гIолаанилан. Рос хун лъагIел ун букIарабищ лъаларо – хабар багъарана МахIмудилги гьелъулги боркьараб рокьи бугилан – гIадамаздаги берал рукIунелъулха. Дир эбелалъ квас дургъун кун бичулаан, квасги учуз гьабун босиларищха хайиралъе дургъизе. Дицаги яцалъги гьей, квас босизеян багьанаги батун, Бекьилъе йитIана Муиги йихьизе гьелъул ахIвалги лъазе. КIиго сордоги бан гIемераб квасги щун эбел тIадюссана Бекьилъа: гьенивго гьелда вихьун вуго имгIаласул бакIалда МахIмудги. Муил хIакъалъулъги гьелъ лъикIаб гуреб рагIи абичIо – жиндиеги кумек гьабунила квас босизе. Рукъ-бакIги гьелъул кIудиябги бечедабги букIин гурони – мокърукьа хъанхъраги тIубан бацIинчIеб бугоанила, жийгоги берцинай чIужу гуроанила, кIиго васги вугоанила малъараб гьабуларел, гогьал.

ХIайваназдасаги магIишаталдасаги рокьуде регIарай чIужу гуроанила гьей: росасухъ гIодунги лъугIун гьечIила жеги. Гьагав гьечIила хъахIабросулъев чини гIадинай Жамилатги тун, кIубай, хIалтIуца чIучIарал кверазул Муъминатихъе ине. Эбелалъ кин абулеб букIаниги, МахIмуд Бекьилъа къанагIат гурони ЦIатIанихъе вуссунев вукIинчIо. Гьесул гьеб пиша чIалгIун ГIумарицаги Написатицаги чанго нухалъ гьарана нижеда жалгун цадахъ рукIине, лъарагIалде – Нечаевкаялде рачIаян, боцIи гIезабизе санагIатаб бакIалде… Гьебго заманалда МахIмуд лъугьана кучIдул гьаризе, хатIги букIана жинцаго ургъараб, батIияв чиясда цIализе лъалареб. Гьев унареб бакIги, щолареб росуги сверухълъиялда букIинчIо. Щибаб росулъ цо-цо кIи-кIиниги кечI ахIулев чи камуларелъул, гьес жиндирго кучIдул рикьун рачунел рукIана гьезухъе ахIизе, санагIат рекъараб бакIалда жиндицагоги ахIулаан.

КватIичIого гьев магIарухъго машгьурлъана бергьарав шагIир хIисабалда, хIатта кучIдул гьаризе рачIарал цо-цо нич гьечIеб тайпа дихъегицин щолаан кумек гьарун. Гьанже кучIдузулги гьел ахIулел махщелчагIазулги кIудияб къимат гьечIо, доб мехалъ киналго гьаглъунищ рукIаралали, росулъе кечI ахIулев чи вачIани, киналго данде ракIарун сухIмат-кеп аваданлъи гьабулаан, гьесдасан рагIаби лъазе яхI бахъулаан. Гьеле гьеб умматалда гьоркьове ккарав МахIмудилги бетIер сверун батизе бегьула. Живго гьев руччабазда хадув лъугьарав чи вукIинчIо, амма гьесда хадур хапдолел гьанирги гIун рукIана.

Батагъалде ине гIолохъаби хIадурлъулеб заман букIана. Гьенибе босизегIадаб ретIел-хьит босизейин Хунзахъ базаралде арав чи МахIмуд вуссана нахъисеб къоялъул бакъанида цо хIамилайгун цадахъ.

ХIамаги гьес жинцаго тIубана: гьирал, къайи-цIа рагъидаги лъун, хIама бокьобе гъуна, гьелъие кваназе тIаса лълъар бекараб цIоросаролъил сумил цо гулги рехана.

МахIмудица хIамил иш тIубазегIан дунги гьоболайги рагъида эхетун хутIана, цо рагIиниги цоцаздехун абичIого. Жиндирго рокъосан къватIие яккарай дир эбел (Написатги ГIумарги рокъор рукIинчIого, гьей гьезул рокъой йикIана) гьей чIужу йихьарайго:  «Вай, Муи, мунищ гьай жакъа дир рагъиде яхарай чIужу», - янги абун гьелда хурхана, гарбида къвал бана. Дирилан абуни, гьезухъ балагьун ракI цIорон ана, тIолабго черхго цIорораб лъадал гIеретI тIаде тIурабгIадин лъугьана, щиб абилебали лъаларого палгъан хутIарай дихъги балагьун МахIмуд цин къинкIана, цинги азбаралъул рагIалде рехарал цIулал ричIизе лъугьана – цебе-цебе гьеб хIалтIи гIемериселъ дица гьабулеб букIаниги.

- ЦIа-кан гьабизе лъугьа, дир яс, - илан дидехунги абун Муиги дир эбелги хабар-кIалалда, цIул бичIулев МахIмудихъ ралагьун эхетахъе рукIана, мугIруздаса тIерхьул унел бакъул чIоразухъ рухIдаллъарал киниги. Дой эбелалъ бицуней Муи гьай гуроан: жеги басралъичIеб лъикIаб хамил горде-тIажу, буртинадул чакмаби, бицатаб рахас надалдасан ккураб гьарзаяб чохтIо, харай тIасан ккураб къвалалгьечI (керенсвери), хирияб табта кIаз, кIиликI-баргъич-курхьен – камураб жо гьечIеб маргьадул бахIарай, рагъиго цIезабулеб берцинаб махI, жибго чакар гIадаб гьуинаб калам. Валагьи гьей йихьун хадуб гьелъухъ рокьи ккеялда лъицаниги тамашалъи гьабилароан: гьелъул кинабго букIана гIадатаб, гьале дунан цIекIаб ахIи-хIур гьоркьоб гьечIеб, гIадамазухъ тIаса гъоркье балагьи гьечIеб, ай чIухIи гьечIеб.

Цогидал руччабаз гIадин, гьелъ жиндирго бицун хабарги халат гьабулеб букIинчIо, гьикъаралъе жавабги кьун, берцинго цогидазухъ гIенеккулей йикIана. Росгун цадахъ Шурагьир ругеб мехалъ кин рукIаралин эбелалъ гьикъидалги гьелъ «Гъора ниж лъикI рукIанаян» хабар къокълъизе тана.

Дун цин МахIмудихъ цинги гьелъухъ балагьулей йикIана, амма хIал лъараб жо кквезе щвечIо – дир кIияздаго божилъи бачIана.

МаркIачIул какде ахIулеб гьаракь бахъараб мехалъ, МахIмуд тIаде вахъана:

- Дун какдаса вуссинегIан чIаго-гIатIго рукIа, - ян махсароги гьабун гьев ана мажгиталде, хъата-масан рахъун нижги лъугьана, унго-унгоял бусурбаби гIадин, какил парз тIобитIизе. Дун лъугьана гIатIал хинкIал гьаризе, эбелги Муиги рукIана харбида, талихI ккана рокъоса бакъвараб гьан тIагIун букIинчIолъи. Дир эбелалъухъа бажаричIо къватIисан рагIарал харбазул ритIухълъи гьелдаса бахчун чIезе, хъантIун гьелъул бадиеги ялагьун гьалъ цIехана:

- Я, Муъминат, гIадамаз гьабихъги-корохъги бицунеб буго дурги МахIмудилги рокьи бугилан, гьеб букIине бегьулареб жойилан дица абуларо, бахIарай, гIолохъанай чIужуги рос гьечIого тIуяларо – кIудиял гIурал гIадамазда гIолилазул гIадаб хьвада-чIвадиги рекъоларо – гьабулеб рокьи букIа, кьал букIа гьабизе ккола халкъалда суриларедухъ…

- Дур битIараб, дир эбел. КIалги мацIги камун гIамал кидаго чIоларо, гьезие къваригIуна цо лъил букIаниги бицунел рукIине, лъида бугониги гъвел базе. ХIалихьатал чагIазул жахIда-хIусуд хасго цIикIкIун букIуна ресалда ругездехунги, халкъалда гьоркьоб къадру бугездехунги…

МахIмуд дидаса саназ кIудияв вукIаниги абила гьевги дунги цадахъ гIунилан, Бекьилъалъидал гъосул эбел кколей, гьев гIемер щолаан гIагаразухъе, гъорлъ жуван вукIунаан росдал гIолохъабигун. Дир абурав, хадув дир лъималазул эмен – мунагьал чураяв КъебедмухIамадги МахIмудги рукIана цIакъ цоцазе хириял гьудулзаби. Живго росулъ вугелдаса Къебедас гьев кивениги виччалароан я кваназе, я кьижизе, дунги гьесда яцилан гурого кколароан, дие хIажатаб кумек гьабичIогоги гьес дун толароан. Рос хун хадубги ниж хутIана лъикIал гьудулзабилъун, амма гьеб бегьичIо дир якьадалъе: росасул гьудулзабиги, гьесул рукIарал хинкIазул гьалмагъзабиги дорахъа тейила, гурони жинца гьел тIилица рачахъизе ругила… Гьеб кинабго букIана МахIмудил хIакъалъулъ харбалги рагIун гьабулеб гизма. Дица гьарун, МахIмуд вукIана дир лъималазда «Къуръан» малъулев – якьадалъе гьебги бегьичIо – гьев рокъове ахIизе ккараб жо гьечIила – лъимал мадрасалде ритIедила; дора чIахIиял лъималазда гьоркьор гьазул иш ккеладайилан дица абидалги хIунсана кIудиял гIезегIан тейилан. ТIад вугев Аллагьасда лъала дир рекIел бацIцIалъиги МахIмудил рахъалъ ккечIеб хияналъиги. Дир васалги цIакъ ругьунлъун рукIана МахIмудиде – якьадалъ гьебги гьукъана. Бокьун бугони бокьарай чIужуялдаги бокьарав чиясдаги кIола, мунагьаздаса хIинкъулел гьечIони, кигIан кIудиябги такъсир гьабизе. БихьичIеб, лъалареб жо у гьабун бицунел гIемерлъун руго – гIин тIамичIого те.

- Дур битIарабха, дир яс, гIадамал квешлъун руго…

- Хадуб ккелеб нилъеда лъаларо, амма гьабсагIат нижеда лъолеб жо бугьтан буго, дие гьелъул кIудияб унтиги гьечIо – ракIчIараб гьереси букIун…

МахIмуд какдаса вуссинегIан, ниж квананги лъугIун гIиси-бикъинаб хабаралда рукIана. Гьесда цадахъ вачIана Бекьилъ мадрасалда цадахъ вукIарав МуртазагIалиги – гьесдаги Муи лъалей йигоан.

Хабар-кIалалда, махсарабазда унеб букIана сордо. Бихьинал богол какде ун хадубги нижер хабар къотIун букIинчIо. Эбелалъ Муъминат Написатил рокъое ана кьижизе ячун, МахIмуд вачIинегIан дунги хутIана гебегизе биччан бусенги гIебеде егун.

Муи аскIой гьечIеб сагIаталъ дица эбелалда абуна, дой дуца бицарай гIадай гьечIин айилан. Эбелалъ щиб абилеб: базаралде ячIине къачIа-кIатIай цIакъ гьабун бугила бекьиселъ, бихьичIищила хIамил тIенк, къвал, чандикцин цIияб босун бугила… ЛъикI кканила дица долда МахIмудилгун рокьул бице-кицен гьаби – гьеб уяб батани тIокIалъ дой гьаб рахъалде сверизе гьечIила…

ХутIараб метер бицина, дир вас, чIалгIана бицардун…

«ТIерхьинчIого чIолареб бакъ, бачIинчIого чIолареб нахъисеб къо», - ян абун буго ЧIугIлиса Хамизица колхозалъул хIалтIи чIалгIараб мехалъ: цо сабаб ургъизе ккела гьаб балагь тIаса ккезе. Радал дун бусадаса вахъинегIан Жамилатица жиндирго ишал тIурана. Рагъида бакъ тIибитIараб мехалъ ячIана гьей дида аскIое добго мерго-тIалаги босун, гьикъана кире нилъ щваралилан?

- Гьоболлъухъ ячIарай Муи Написатил рокъое ячун дур эбелалъ кьижизаюраб бакIалде щвана, нахъисеб къоялъ щиб ккараб?

- Щиб ккелеб гъарин, МахIмуд рогьалил какдаса вуссинегIан, ниж тIаде рахъун, дагьа-макъаб жоги кванан, Муи нухда лъезе хIадурлъулел рукIана: гьелъие хIама кьолозегицин эбелалъ кумекги гьабуна. МахIмудги, дагьа-макъаб жоги хIанчIун, къачIана къватIиве вахъине: Живги вачIинила цадахъ нухрикьуде щвезегIан (киб бугеб бакI эбали!), ХъахIабросулъе щвезе бокьун бугила батагъалде вачIине бокьарав чи ватани, унеб къо баян гьабизе. Ана кIиялго: хIамил чIоло ккун цее-цее Муиги хадув-хадув дир чухъилавги. Дир рекIее лъикI букIинчIо – гьеб къоялдаса хадуб гьев цIакъго саяхълъана, росабалъе сверизе лъугьана, чорхолъа бусурманлъиги тIагIине лъугьана: кучIдул, кучIдул, кучIдул!

- Дуца гьел рицунел гьечIел, Жамилат?

- Рицун лъие къваригIарал жал гьеб къватIул мацI, гIакъилав чиясул пишайищ кколеб кучIдул ахIиги хъвайги?

- Аллагьас кьураб махщелалда рекъон хIалтIулаха инсан, эсда батIаго гIайиб  щай гьабилеб?

- Аллагьас кьураб пишаги рехун тун лъугьана гьев квеш хьвадизе, цоги чIужу ячаниги дир гьесда дагIбаги букIинчIо, амма чIужуйилан дунги рехун тун, дуниял сверизе гьев лъугьиндал ццин бахъинчIого лъида чIезе кIолеб?

- Цоги-цоги нухалъ ячIинчIищ Муи гьоболлъухъ?

- Жегиялде хутIун йикIараниги ячIинароан, амма гьаракь къотIулеб букIинчIо рокьул.

- Гьелда гIайиб щиб? Росасе ине бокьун букIун батилаха?

- ВахI, чIужугун рекъон вугев чи валъаргъин дир гIайибищха кколеб, дагьалищ ялгъузал бихьинал рукIунел ине хIажалъи ккарал руччабазе?

- Рокьиги букIине ккеларищ?

- Рокьи букIина, дир вац, гIолилазул. Киса-кирего хъахIал расал загьирлъараб мехалъ рокьи букIунареб.

- Щибха эниб букIунеб?

- БоцIи рикъзи букIунебха. ЛъикIаб гIорцIараб гIумруялъе гIоло гурони ригьдаса рорчIарал руччаби сундуе гIоло росасе унел?

- Цоги жо къваригIунаребищ эзие?

- Гьеб дур рекIеде бачIараб жо хIажалъулареб…

- Муиде гьединаб жо абизе рекъеларо – жийгоги бечедай чIужу гурищ гьей йикIарай?

- Долъие къваригIун ватилаан жиндирго мугъзадаса хIалтIул гьир тIаса босулев чи – дагьабниги жиндирго росулъ гIагарлъиги бугев.

- Дида абулеб рагIана дозул балъго лъураб магьари букIарабилан, хъамиго щай гьезие къваригIун букIараб?

- Гьебго хабар Бекьилъги букIун, Муил гIагарлъиялъ гьесие гьукъун буго росулъе вачIине, гьейгун дандчIвазе, амма цоцалъ жубараб мегъги мадугьалаб гIалахги бугеб бакIалда дандчIваял гьаризе захIматаб жо гуро. Дов вукIана цIакъ босен хирияв чи, Муи гурин, хIурулгIин йикIаниги хъва-хъвадичIого гьел цоцахъ ралагьун гIорцIулел рукIанин абураб жоялда дун божуларо.

- Нилъер хабар мекъаб рахъалде инеб буго, цо лъикIаб кечI щай рикIкIунареб?

- Киналго кIочон руго… Дуда дой тIокIалъ йихьичIейищ?

- Йихьана Хунзахъ базаралде араб къоялъ, амма дун гьелда аскIое къачIо…

- ЧIухIунищ?

- Гуро, гьеб хъахIба дие хIажат букIинчIого…

- Цеего хварай чIужуялде рогьо базе рекъон гьечIо, Жамилат, щиб лъалеб, гьей Аллагьасда аскIой ритIухъ гьаюн ятизеги бегьула?

- Цо хъванцин ятиларо, чIужуялда аскIоса рос нахъе вачуней чIужуялде дица «хъахIбаян» гурого щиб цIар абилеб?

- Валлагь, лъаларо…

- Валагьи лъалаха чанги цIакъ. Дой гьоболлъухъ ячIинегIан рокъоса камуларев чи, дой ячIун хадуса ана, тIагIана, дунялалдаго капурал рокьул кучIдузде вуссана, кIудияв гIурав чиясда гIакълуйищ бачIун букIинчIебали, саяхълъана…

- Рокьи ккун батилаха, Эб гIайибищ?

- Рокьи ккей гIайиб гуро, рокьиги багьанаде бачун мунагьал гьари гIайиб буго, къванща хъахIлъараб мехалъги гIолохъабалъ гурони чIечIо ахIулаго кучIдулгун гуккулаго руччабигун…

- Жамилат, мун гьездаса тIаса лъугьа, дуего даража щвезе – гьанже гьездасан бахъизе я рахь, я нах букIинаро. Цо-цояз бицуна гьев гьитIинго кучIдул ахIизеги гьаризеги лъугьанилан, гьев мун ячинегIанго кочIохъан МахIмудилан машгьурлъун вукIанилан – гьес чагурги бачунаанилан?

- ПасихIав чи вукIана, гIемер кучIдулги лъалаан гьесда, амма кучIдул гьаризе гьев лъугьана гьанже нахъа, хIетIе чIара-чIаралъув Муица гуккараб мехалъ ццидаца.

- Муи щай гъосие инчIей хъамун хадуйниги?

- Гъосие инчIогойилан гъосдаса хира гьабулеб жо гъолъул щиб батилебан, гIемериселъ цадахъ гурого чIоларел чагIазул?

- Гьединги букIараб мехалъ гъой хъамизейищ кколей йикIарай?

- МахIмуд вукIана гIамал чIухIарав чи, балъго хьвадун чIалгIун букIун батизеги бегьула.

- Муидаги чIалгIун батилаан гурии?

- Элъие щиб, узденчIужуялъул цIарги хвечIони, бецIал сардал рихьун аскIове хьвадулев гIоркьилавги вугони?

- Дида бичIчIуларо дур калам…

- БичIчIизе щиб гьаниб бугеб. Нижер рахъалда щибаб росулъ руго лагъзадерил махI бугелги уздензабиги. Гьез цоцазулгун ригьин гьабиги гьаниб рикIкIуна рогьояб ишлъун. Бекьдерица МахIмудил агьлу рикIкIуна лагъил махI бугеблъун – гьедин инчIей чIужуйилан абула Муидаги – рогьо гьабиларилан. БецIал санабазда ясандизе бегьун йиго, росасе ине бегьун гьечIо.

- Мун ун йигогури МахIмудие?

- Дунги лагъил махI бугей йикIунха. (Дагьалъ сас къотIана). Дуда гьечIебищ сундулго махI-мачI?

- Дирги буго гьебго. (ГьечIиланабизе дун нечана).

Жамилат кIар-кIарун елъана, цинги магIидаса берал рацIцIана:

- ГIадамал – цоял хIамул, цоял чуял! – нахъеги елъана.

- Дуца абулеб буго МахIмуд кучIдул гьаризе Муица тIамурав гIадин, - гьеб сундасан лъалеб?

- Муилгун сас багъаризегIан гьесул кучIдузул цIар бахъулеб бакI букIинчIо, мавлидал ахIулев вукIана – Муил росги хвана, цинги МахIмудида хадуйги лъугьана – довги капур гьавуна, жийгоги капурлъана…

- Дуе гьел цонигиял рокьулел гьечIо..

- Рокьун щай дие гьел мунапикъал?

- Гьаниса нахъе ун хадуса букIинчIебищ МахIмудилгун дандчIвай, хабар-калам?

- Нижер гIадат гьечIо батIалъарав чигун кIалъалеб.

- Досул ретIел-кун, тIахьал, кагътал щибгойищ дур гьаниб хутIун букIинчIеб?

- Щиб хутIун букIун батаниги. Гьев рагъде анилан рагIигун, дир эбелалъ ХъахIабросулъе щвезабуна гьесул хутIел.

- Армиялдаса вуссун хадуб вихьичIевищ?

- ВихьичIо.

- Дов чIванин рагIараб мехалъ инчIейищ магIиде?

- Дун инчIо, эбел ун йикIана…

- Щиб бицараб эбелалъ?

- ХатIаялдалъун ккун бугила, абила-добилан мацIал.

- РакI бухIичIищ досда хадуб?

- Муи хун хадуб заман букIана гьеб, дов тIад вуссинародаян хиялалъ йикIана дун… ракI бухIичIого хутIилищха хварав чиясда хадуб…»

 

 

 

ХIасанханил Ражаб

 

ГIабдулагьица дие гIакълу кьуна гIемерал батIи-батIиял чагIазухъе инчIого цохIо ХIасанханил Ражабихъе ани, дир хIалтIи тIубалилан: гьев вугила гьитIинаб мехалдасаго МахIмудил вукIарав гьудул, гьесул гIел цояв. Дуда бицардулел ругила шагIир лъалелги лъаларелги: цояз саяхъ гьавулев вугила, цояз «дибир» гьавулев вугила, хIатта ратулел ругила гьев МахIачил хьибил ккурав «ленинец» вукIанин абулелги. Ражаб вугила дуниялги бихьарав, гIадамалги лъалев гIакъилав чи – аслияб жо – гьес гьереси бицунарила… ГIабдулагьил хъизан ПатIиматица кьураб сайгъат-саламги босун, ХъахIабросулъ учительлъун хIалтIулев Генуса ХIажиев МухIамадгун (гьев рукъалъ ГIабдулагьил бакIалда вукIана) дун щвана Ражабихъе.

Ражабица ниж рази-ракиго къабул гьаруна, ракъунцин гьечIелищан баян босана, нижер мурад лъараб мехалъ велъана: налог бахъулел чагIи ратилин вукIанилан. Дица гьесие бицана, къокъ гьабун, МахIмудил зэакъалъулъ дицаго гьарурал хъвай-хъвагIаязул хIакъалъулъ, бицана Жамилат досдаса рази йикIинчIолъиялъулгицин. Ражабица абуна щибав чиясул букIунила жиндирго пикру – гIакълу-дунялалъул бичIчIи – гьелда рекьон бицунила гьез цогидазул хIакъалъулъги, хасго руччабаз, дагьаб кIодоги гьабулила.

Дуца гьикъараб жоялъе жаваб гьабизе жив хIадур вугилан Ражабица абидал, дица гьесда гьарана гьитIинаб мехалдасан байбихьун бицеян – халатги гьабичIого, хIажат гьечIел тунка-гIусиялги гьоркьоса рахъун, магIишаталъе гьабулеб букIараб кумек щиб, мадрасалде цадахъ хьвадаралищ, дагьабищ букIунеб росулъ лъималазеги хIалтIи?

- Дуе цIакъго гIемераб жо хIажат бихьула, кIвараб бицина дица дуе бажарараб куцалъ, кIвечIелдаса кIочаралдаса БетIергьан тIаса лъугьинев ватила…

- Бицинеб щиб, телеб щиб, дир лъимал, гIемераб кIочон буго, кIоченчIого хутIарабги цоцада хурхунеб гьечIо – рекIелъ бугеб жо нужехъе кьезе щвейги буго дие кIудияб рохел. ГIемерал дандчIвана дида МахIмудил кучIдул кьеян (дида гьел лъалелищ лъаларелищали цIехечIого) гьардолел къалмихъаби, кьураб кечIги гьез жидерго цIаралда гъоркь бахъула, кида, киб, лъиде, сундуе гIоло абурал суалазе гьез жаваб кьоларо – жакъа тIоцеве дандчIвалев вуго МахIмудил гIумруялъул хIакъалъулъ лъазе бокьарав чи. ГIумругиха гьев мунагьал чурадил бигьаяб букIинчIеб – гьесда хадуб цIаргицин хурхун букIана лъугIиго гьечIев мутагIилавилан. Гьев цIализеги вукIана пагьму бугев, цIакъ гIемерал бати-батIиял росабалъе ккана мутагIиллъун, лъикIаб гурони гьесда хадуб хабарги бачIинчIо. Гьанже цо-цоял хабардулел руго гьев гьитIинаб мехалъго чагурги хъван кучIдул ахIизе ругьунав вукIарав гIадин: нужецаго хIисаб гьабеха, мажгитазда рега-рахъун рукIунел мутагIилзабахъ чагур толеб букIарабищ, гьел кучIдул ахIизе регIун толел рукIаралищали? Цо-цоял лъугьун руго гьесул кочIое махщелалъе эбелалъ вац – бекьилъа Хъандулалъул МухIумица квербакъи гьабунилан бицардизе.

Хъандулалъул МухIума вукIана пуруц-матахIги къачIалев, хьиталги рукъулев мискинабго бетIербахъиялъул чи; гьединал рукIиналъ руго гьесул яц ГIашура (МахIмудил эбел) ХъахIабросулъа Анасил МухIамадие (гьев вукIана гьоркьохъеб яшавалъул чи) ячIарай. Бокьулеб батизе бегьулаан гьесие кечIги аваданлъиги, амма кучIдузул гIелмуялдасаги, гьел гьариялдасаги гьев вукIана цIакъ рикIкIада – гьев гьезде регIунги вукIинчIо.

ГьитIинаб мехалъ цо-цо кепал лъугьа-бахъиназде рагIаби абуниги, МахIмудги кучIдузде гъапуллъун вукIинчIо:  мутагIиллъи тезегIан гьевги гIуна мискинго-къваридго, кидаго напакъадул сахIазухъ хал ккун, хIачан буртIазда, амма кидаго аваданав, ихтилат бокьулев вукIана.

МахIмуд вукIана цIакъ ракI цIодорав чи: цо нухалъ ахIулеб рагIараб кечI букIа, бицунеб рагIараб лъугьа-бахъин букIа – гьесда кIолаан чанго сон гьоркьоб араб мехалъги рагIи хисичIого бицине. Бокьараб ахIвал-хIалалда гьесда кIолаан рекъон кколеб кочIол рагIиялдалун, яги кици-биценалдасан жаваб гьабизе. Бицуна ЧIалда росулъ ЧIанкIа дибирлъун вугеб мехалъ, МахIмуд ккун вуго гьесда аскIове. МахIмудил бугеб гьунарги бихьун, ЧIанкIаца гьесулгун гьуинаб гьудуллъи гьабун буго, ва цо чанго жиндирго кечI цIалун буго гьасие. МахIмудица цо-цо байтал хисизарун руго, ЧIанкIаги тIад рекъон вуго. Гьелдаса хадуб МахIмуд живгоги лъугьун вуго гьесухъего рокьул кучIдул хъвазе. ЧIанкIадаса МахIмудил букIана цоги цебетIураб рахъги: МахIмудица берцинго кечI ахIулаан цо сунда букIаниги квералъ къалиги кIутIун, Тажудинил гьеб букIинчIо. ЖамагIаталъ гьарун МахIмудица лъабго соналъ тIатIала дибирлъи гьабуна ХъахIабросдае. Гьеб мехалъ ячарай йикIана РабигIат. Лъимер гьабуларей чIужугун вас тезе бокьичIей ГIашураца РабигIат нахъе йитIана. Хадуб лъана лъица лъимер гьабуларого букIарабали. Дибирлъиги нахъе кьун батагъалде араб соналдаса хадуб МахIмудил гьудул-гьалмагъзаби гIемерлъана, гьев гIемерисеб мехалъ рокъов чIолароан. Гьедин къватIире хIалтIизе аралъукб ккараб букIана гьудуллъи чIугIладерил гIолохъабазулгун (ГIабдула, Муслим, Дада) ва гIемерал цогидал бакIахъа васазулгунги. Киназего бокьулаан гьев гьоболлъухъ ахIизе, гьесулгун гьудуллъи кквезе. Хасго гьев ругьунав вукIана Гертма, Хубар, Буртунай росабалъ. Гьелго соназ раккана кочIохъабаз ахIун гьесул цо-цо кучIдулги («КъватIиб росулъе сапар» ва гь.ц.). Гьудул-гьалмагъзабаз дандги бан (ГIахьалчIиса МагIад, ИнкIвалитIаса Шайхулислам, ХъахIабросулъа ГIусман ва гь.ц.) хIукму гьабуна гьесие хъизан гьабизе. Гьеб ишалъулъ кIудияб кумек гьабуна ЦIатIанихъа МуртазагIалицаги МухIумаханасги. ЦIатIанихъ ятана чIурканай, камилай Жамилат. ЦIатIанихъе берталъе ахIана МахIмудги цоги гьудулзабиги. МахIмуд разилъана Жамилат ячине. Жамилатил яц Написатил рос ХIусенил ГIумарицаги кумек гьабун МахIмудги Жамилатги данде гьаруна. Байбихьуда ГIашурал кIудияб ахIи-хIур букIана батIияб росулъа ячарай нус жиндие къваригIун гьечIила, жиндие йокьун йигила радал боцIиги тIобитIулей бакъанида хурисаги юссуней нус, амма Анасилав гьелда хадув рекъечIо – къадар бугила къадар, гьелда дагIба балев чи капурлъулила… КIиго-лъабго моцIалъ барщунги рукIун, якьадги вакьадги Жамилатгун рекъана, амма кигIанго гьез гьараниги гьей яшав гьабизе ХъахIабросулъе ячIинчIо. Байбихьуда МахIмудги Жамилатги цIакъ лъикI рукIана, яшавги гьезул берцинаб, хьараб букIана. Гьев щибаб соналъ батагъалде яги гIолохъабигун цадахъ цоги рахъалде унаан гIарац гьабизе, ай, хIалтIизе. Цо чанго нухалъ дунги ана гьесда цадахъ, цониги нухалъ гIададаги руссинчIо. РакIалдаго гьечIеб бакIалдасан бачIана балагь: гьесул лъикIав гьудул, гьитIинаб мехалъ гIемер цадахъ ккарав Бекьилъа полковник ХIасанил вас КъебедмухIамад, Шурагьав губернаторасул къапилаялда хъулухъалъ вукIаго чоца рехун хвана. Нахъе хутIана кIиго васги (ХIасан ва МухIамадгIали) хъизан Муиги. Гьеб хъизаналъулгун МахIмудил букIана лъикIаб гьоркьорлъи. Бесдал хутIарал васазулги хунуталъарай Муилги миллат-агъаз гьабизе лъугьарав МахIмуд къабул гьавичIо Муил якьад ХIасанил ГьотIоца. МацIихъабазги течIо хIалхьи: МахIмудие щайила бесдал кагIи, гьесие къваригIун бугила Муи ячине, гьезул мулкалда кверги лъезе – хадуб ккелеб щайтIаналда лъалила. ГIагарлъиялъе бокьун букIана Муи гIагарав чиясе – Ражабие кьезе, амма Муи гьесие инчIо, гьелда хадуса МахIмудги ватIалъичIо – Дагъистан кантIизе кицилъун ккана.

Жамилат гIемер ялагьана гьев тIадвуссиналъухъ: амма гьесул гIумру къойидаса-къойиде бигъана: жакъа, метер, сезе ячIина бачунаго Муицаги гуккана, гьелда божун чара къосиялде карав МахIмудица къасд гьабуна, ццим бахъарав чияс, гьей хъамизе – хъамизе ккараб жо гьениб букIинчIониги. МахIмуд гьелъ къабул гьавулев вукIана магъилъги гIалахалдаги балъго, МахIмудида рихун букIана гьеб вахчун хьвадулеб къагIида – Муил зигара букIана лагъил махI бугев чиясе жий ани, жиндир тухум-кьибилалъеги лъималазеги рогьо бугилан… Гьезул рокьудасаги мацI гIемер букIанин ккола. Жийго разилъун цадахъ ГIашилтIеги ячIун, гъое щвараб бакIалда – ракIищ бухIарабали – радалалде лъутун ун, ятун гьечIо гьалбадерида егараб бусада. Цо рахъалъ бихьинчияб гIамал бугей, гIакъилай, цIодорай жоги йикIана Муи, амма абураб, бицараб рагIи кколей гIадай йикIинчIо. ЦIуяб жоялъ махсароде ккун вукIине бокьуларого, кигIан гьудул-гьалмагъзабаз гьараниги – МахIмудида гьелдаса тIун чIезе кIвечIо – дица абилаан гьелъги течIилан.

- Дов ХIоцоса Нажмудиницаги квалквал гьабун бугилан абулеб рагIана гьел данделъизе – наиблъун вугев чияс?

- Гьерсал руго – гьеб мехалда Нажмудинил сас-махI гьаниб букIинчIо: наиблъун вукIана ГIандиса ГIалидибир.

- Ражаб, дур гьанир горда лъун хъвай-хъвагIаялгун тетрадал рихьула – цощинаб, МахIмудил квералъ хвъараб жо батизе рес гьечIищ кечI бугониги доба-аниса битIун бачIараб кагъатниги?

- Валагь, дир вас, дир гьел хутIичIо. Цевего, гьев мун гIадин вачIун, ГIабдулатIип абулев чияс ана росуго хъирщун ракIарун. Дида лъалел рукIарал кучIдулги кьуна дица гьесухъе. Гьеле гьеб нуж гIодорчIараб тахида бихьараб макьу буго доб «Макьу» кечIги. Дица кьовухъе тун бугебищали добги. Жура-гъуразарун, хис-хисизе гьарун хвезарулел руго цо-цояз кучIдулги. Доб заманалда цIакъго тIиритIун рукIана магIарулазда гьоркьор цоцалъ къец барал кучIдул: «КъватIиб росулъе сапар, «Эбелги ясги», «Макьу», «Истамбул читалъул» ва гIемерал цогидалги цоцазда дагIбадизе, гаргадизе тIамиялъул къагIидаялда хъварал. Цо лъил букIаниги лъикIаб кечI рагIараб мехалъ МахIмудил пиша букIана гьелдасаги лъикIаб хъвазе хIалбихьулеб. КъанагIатги кечI гьечIо гьесул живго лъикIав лъугьун хъвараб. ГIолохъабаца гуреб ясалазги гьарулаан гьесда ахIизе кучIдул кьеян. Хасго лъикIал руго къватIиб бакIалда рокъоре, магIарухъе, ритIизе хъварал шигIраби «Цо панаяб хIухьел», «Почтовой кагътиде керенги чучун», «Шагьри кагъаталде Туплис щакъиялъ» ва гь.ц. Гьел гIемерисел руго гьудул-гьалмагъзабазул гьариялдалъун хъварал ва гьениб гьоркьоб камун гьечIо жиндирго каранзул бухIиги. Цо-цо тIасан ккарал коммунистчагIаз хIаракат бахъулеб буго МахIмуд дин-исламалда данде чIарав чи гIадин вихьизавизе. МахIмудха вукIарав унго-унгояв бусурманчи – гьесие рихараб букIана исламалде гьабулеб махсарогицин. Гьесул кочIолъа рагIи –

«Халкъул гIаламалъе алжанал кьолев

Алжан дуего те, дой яс дие кье», - ян абураб калима бачунеб буго гьес дин-ислам жойиде гьабулеб букIинчIин абураб пикруялде. Калам рекъезе цогидазул кучIдузулъги рукIуна батIи-батIиял рагIаби, амма гьел рукIуна аслияб магIна бичIчIизе квербакъи гьабулел. ТIадехун бачараб мисалги МахIмудица рокьул кутак-къуват бихьизабизе бачараб буго – атеист вукIун гуро.

ЦIар абун щай хварав чиясул – цояс хъвалеб буго МахIмуд рузман бан хадув, чухъида гъоркь бахчун ккун чагурги магIарде унаанила рокьул цIураб керен чучизе… гьедин рижарал ругила гьал рагIаби:

«Гьаваялъ бухIулеб рекIел хIалхьезе,

ХIисабалда хъвана хъумсида килищ;

Кереналъул унти танкуларищан,

Тамахгочучана, чагур кечIалде».

МахIмудил рукIана гIемерал гьудулзаби чагур-тIамурги хъван кучIдул ахIулел – рес буго гьеб кечI Гьарадерихъа Шиябудиние ахIизе хъвараб букIинеги. Жиндирго МахIмудил киданиги чагурги гьеб гуребги музыкалияб тIагIел букIинчIо, гьанже нахъа цо-цо кодобе босун батизе бегьула гьес гьеб, амма бачине лъалароан – гьес ахIулаан цо сунданиги къалиги кIутIун. Гьес гьарурал киналго кучIдул рухьинарулел руго Муил цIаралда:

«Бицине рес гьечIей цо ясги йокьун,

Кьвагьи рагIуларищ дир керемалъул?

КIалъазе хIинкъарай ХIавраъги йихьун,

Хьухьал рихьуларищ хьвадилел бадир?»

Муил рос хвезегIан, МахIмуд вукIана гьеб хъизаналъул лъикIав гьудул-гьалмагъ, гьеб рокьи-балаялъулги хварав чиясулгIан цIар бахъулеб бакI букIинчIо. Дида ракIалде ккола, кIалдиб тIил тункун хIапдезабулеб гьей гIадин, рос хун хадуб жийго Муи хурханин гьесда хадуй – метер ячIинин, сезе ячIинин, цин эбел-эмен рази гьарейин мацIалги рицун, гьелъие къваригIана мугъ чIвазе чиги, керен чучизе вокьулевги, амма гIадамазда рагIун мискинчиясе ине чIухIана полковникасул васасул йикIарай лъади. Гьелъие къваригIараб жо букIана «чорхое рахIаталъе хIебтIун дуниял тIобитIизе, МахIмудие абуни кинабго балъгояб рихараб букIана. Гьес хъвана, чияца гьарун, гIемерал шигIраби, гьайгьай гьенибе гьоркьобе ккезабун батила жиндирго гIищкъуги. Гьесул киналго кучIдул Муиде гьарурал (хъварал) ругилан абизе данде кколаро, амма гьелъухъ ккараб рокьи гьесул кучIдузулъ якъинго бихьула. БатIайиса букIине ресги гьечIелъул МахIмуд вукIана жиндаго цебе лъураб масъала тIубачIого чIолареб хасияталъул чи. Гьесда цIакъ квеш унтун букIана сверухъ росабалъе рагIараб Муиде рокьи тIубалеб гьечIолъи, жиндирго мекълъи хIехьолареб ракIалъе гьелъ гьабулеб унти. Аммаха Муида кIолаан цо-цо дандчIваялъе (балъго) гьевги ахIун, къокъабго заманалъегIаги рекъел букIинабизе. МахIмудида дандеги гьей йикIана сихIирай, цIодорай, гIакъилай чIужу. Киданиги гьелъ МахIмуд валъаргъунароан, гьей хIинкъулаан гьесул ццин бахъинабизе – гьелда лъалаан тIарадаса бахъараб ахаде щвезегIан МахIмудил гIамал-хасият, гьелъ гьев лъимергIадин данде вачунаан. Ахирги ГIашилтIе хъамиги букIана цо батIияб хъами: гьелда я гьаризе ккечIо, я хIал гьабизе ккечIо – йохуца холаго тIаса гъоркье цее-цее йилълъана рицунаго махсародул рагIабиги. Къаси гьоболасул бакIалда тарай чIужу радалалде тIурун ун ятана рохьоса тIаде. Гьелъие жиндиего бокьун букIарабани, лъилниги мацIалда гьей къуркьизайизе кIвелароан. Гьеб мехалда хун вукIана КъебедмухIамадил эмен ХIасан ва Муил эмен Солебанил МухIамадгIали. КIиябго къавулъ гьей хIинкъизе бихьинчи вукIинчIо, васалги жеги гьитIинго рукIана – кIияйго херай эбелалдаса хIинкъулей чIужу Муиги йикIинчIо. Бекьдерица ниж, ХъахIабросу, рикIкIуна лагъил махI бугел чагIилъун, гьеб щаяли лъалев чиги я нижер, я гьезул гьечIо. УзденчIужу лагъ чиясе ин кинабго магIарухъ рогьолъун рикIкIуна, кин гьеб ккараб, кисан гьеб гIадат бачIарабали лъалев тарихчиги дида рагIичIо: гIадамазе гIола гIабдалас абураб бугониги, къваригIел гьечIеб рагIи цояз цоял инжит гьаризе, цогидаздаса жалго кIодо гьаризе – Рим хвасар гьабурал хъазал гIадин чIухIдаризе…

МахIмуд Жамилатида аскIов вугеб мехалъ, эбел-инсуе кIудияб ургъел букIинчIо: гьезда лъалаан чIужуялда аскIов вугев чи вакъунги къечонги хутIулареблъи, гьелда аскIоса нахъе ун хадуб, лъалеб жо, гьев язихълъана, гьесул ине цо ккураб бакI букIинчIо, имгIаласдасаги гьев нечон вукIана. Чанго росдал агьлуялъ дибирлъи гьабизе ахIулев вукIаниги, Муидаса рикIкIалъизе гьесие къабуллъулеб букIинчIо. Доб Жамилатида аскIов вугеб мехалъ гIадин гьев авадангоги вукIинчIо, ретIел-хьитги доб мехалъ гIадин бацIцIадгоги цIвакунги букIинчIо, къанагIатго гурони гьев росулъеги вачIунев вукIинчIо: вачIун хадуб эбел-инсулги гьесие кьогIаб гуреб калам букIинчIо – палхIасил гьездаги чIалгIун букIана гьесул лъугIизего лъугIулареб рокьиги, росабалъе хьвадиги. Гьеб кинабго кIоченабуна I9I3 соналъ араб рахъ лъачIого тIагIарав гьитIинав вац ГIумарица. МагIарулазул цоги гIолохъабазул къокъагун гьев ун вуго къватIиве хIалтIизе: абун букIун буго я Астраханалде, яги Харьковалъул рахъалде инилан – кватIичIого тIадги вуссинилан. ЦIараб заманалде гьев вуссинчIелъул, эбел-инсуца ахIи бахъанабуна. Хунзахъа жиндирго гьудул (гьобол) гIурус мацI лъалев чи Ясулавгун цадахъ МахIмудица кIиго сапар бухьана Астраханалдеги Харьковалдеги. Амма кигIан сверданиги ватизе кIвечIо я ГIумар, яги цадахъ хIалтIулел рукIарал гьесул къайицадахъал. ГIумарил нахъе хутIана хъизанги кIиго лъималги – гьезул наслуялъул чи вуго дов дуда данде чIварав МахIмуд дагьа-дагьаб кечIги ахIулебин дос – дов кIудияв МахIмудил гIадаб гьунар гьечIониги. Хъизан-къай Анасилазул цIакъ язихълъана: магIишат гьабуларев МахIмудги, хIалтIизе кIоларел херал эбел-эменги, гьитIинаб кIиго лъимергин хутIарай ГIумарил хъизанги – МахIмудиде семизеги ццидахинеги эбел-инсул гIураб багьана букIана – гьел семун щинахъе гьевги рокъоса тIагIунев вукIана, гьезие кумек гьабизе гьесда нух батулеб букIинчIо. Гьел МахIмудил гIумруялда жанир рукIарал цIакъго къваридал къоязда – гьесул гьудул ИнкIвалитIаса Шайхулислам дандчIвала Муигун, бицуна гьелда гIемераб хабар – дур хьвади мунагьаб бугилан, нагагь гъов чи хвани, хIакъаб жо, дуе чи чIваялъул хIакъги букIине бугилан. Муица жаваб гьабула: гIадамазул гIайиб-гъвел дагьлъизе жий хъамизегIаги хъамулеянийин гьесилан. Шайхулисламица гьеб иш данде ккезабула. ШагIирасул лъикIав гьудул, рохьихъан, ГIахьалчIиса МагIад абулев чияс тIаде босула Муиги МахIмудги рачун ГIашилтIе ине ва кколелъуб маслихIатги гьабизе. Цо моцI гIанаб мех ун букIуна гьел къояз Аргъвани росдаца МахIмуд жидерго дибирлъун гьавуралдаса, амма Рузман базе хьвадани гуреб гьев къанагIатги гьенив чIолев вукIинчIо. ЖамагIатчагIазе бокьун букIана цо багъилияй чIужуги ячун МахIмуд гьенив щула гьавизе, амма къадар букIун гьечIо: Цо рузман къоялъул къаде нахъе гьесда хадув вачIана Аргъваниве Шайхулислам – гьеле гьелда хадусеб къо буго доб ГIарахъ мегIер гьаргьадизабураб Муи хъамураб къо. Бицунаан, гьудулзабаз абураб гьабун цадахъ вилълъин гурони, гьесул щибго гъира букIинчIин гьеб ишалде: хъамун гурони ячIунарей херай чIужуялъул гогьдарабаз сахаб жого гьабиларилан. Киназдаго лъала гьеб хъамиялъги тIаде балагьал гIемер гьари гуреб рохел бачIинчIеблъи…

ТIасияб рузманалде Аргъваниве щварав МахIмудида гIолохъабаз бицун буго херазул хIукму бугила жакъа рузманалдаса хадуб мун дибирлъиялдаса вахъизе  - руччабиги хъамулев, гьезда хадувги сверулев чи нилъее данде кколарилан. МахIмудица жаваб гьабун буго гьедин абизе гIолойин жакъа дун гьениве щвараван. ЖамагIатчагIи кIалъазегIанго чIечIого, гьезие баркалаги кьун МахIмудица Аргъвани тола. Лъабго сордо-къо Игьалибги бан – (довго Магьдил МухIамадида гьоболлъухъ) уна Гьарадерихъа Шиябудинихъе – гьенибги бала чанго къо, гьенисаги уна Хунзахъе жиндирго гьудул Ясуловасухъе.

Ясуловгун (ХIажи) къватIире рахъараб бакIалда МахIмудил бер речIчIула хъалаялда цере чIарал чуяздаги гьезда сверухъ лъугьун хьвадулел бихьиназдаги. Гьенире аразда лъала Дагъистаналъул полк гIуцIулеб букIин ва полкалде гIолохабиги хъвалел рукIин. Щибго ургъичIого МахIмудицаги лъазабула живги полкалде ине вугилан. Ясуловас щиб мацI бицаниги гьес гIодобе биччачIо: гIадамал холеб бакIалда живги хвезе бегьуларев чи гурилан.

Полкалде хъваразул букIине кколаан чуги, хвалченги, цоги кинаб букIаниги ярагъги. Гьеб букIинабизе кумекалъе цебеккун кьолеб букIана лъабго моцIрол харж (30х3) 90 гъурущ, амма полкалде хъвалел рукIинчIо 40 соналдаса тIадехун сонал арав чи. МахIмудил букIана 44 сон (I886 соналъ гьабураб переписалда гьесул батана гьавураб сон I870).  Лъале-хъвалезул кумекалдалъун Ясуловасда кIвана гIолохъабазул сияхIалда МахIмуд хъвазавизе ва гьавураб сонги I882 хъвазабизе. Гьеле гьеб I882 сон букIана МахIмуд гьавураб сонлъун бихьизабун, ЦIадаса ХIамзатил машгьураб макъала къватIибе бачIинегIан (балагье цере рахъарал тIахьазде). I5-20 чи гIураб мехалъ гIолохъаби ритIулел рукIана кинабго полк данделъизе кколеб бакIалде Шураре. Гьел унаан Хунзахъа гIодоре, ГьаракIунисан тIаде. МахIмудица гьарана жив нужеда хадув гIунтIилин, рокъове щвезе виччаян…

РакIалда буго, махIмуд росулъе щвана къаде какдаса хадув. Рагьда чуги бухьун гьев рагъиде вахараб мехалъ я инсул, я эбелалъул гьурмада щибниги рохел загьирлъичIо. МахIмуд вачIараблъи лъарал гьудулзаби – росуцоял гьесухъе ракIарана. Гьес бицана Хунзахъ хъалаялда полкалде хъвалел ругин, моцIрое 30 гъурущги кьолеб бугин бокьарав чи ватани хъвазе аян, живги полкалде унев вугилан. Я эбел, яги эмен гьесдехун кIалъачIо. МахIмудица гьездехун абуна:

- Дие нужер боцIи-рикъзиялъул щибго хIажат гьечIо, дие кколеб щиб батаниги, кинабго толеб буго вацасул лъималазе хIалал гьабун. Дун унев вуго рагъде: я вуссина, я вуссинаро, дица нужер ракI бакъвазабун батани, тIасаги лъугьа…

Киналго сас къотIун чIана. МахIмудица кисиниса бахъун лъикIаланго гIарац гIодов чIаралъуса тIаде вахъинчIев инсул квечIелалде рехана, ретIел-кунгIаги босе нужеего гьалъухъанги абун. Анасилас босун гьеб рагъидаса эхеде хьуризабун ана: дие дур гъурщал къваригIун рукIинчIилан. Гьенир жен-желел лъималги рукIун, ГIашураца щущан арал гъурщал ракIарана – гьелъги гIарац тIадбуссинабизе гурин хIинкъарав МахIмуд ине гIедегIана:

- Киназего къо лъикI, сахго, рохалида хутIаги нуж, - анги абун гьев рагъидаса гъоркье лъугьана ва цо чиясулгIаги кверги босичIого, чодаги рекIун цевеса тIагIана. Киназулго бадиб магIу хулана, эбел гIодой ккана каранде хIал бачIун, эмен рокъове жанивехун ана жиндирго чвахулебмагIу гIадамазда бихьизе бокьичIого.

ЦIакъ ракI бакъван рукIана киналго росуцоял, амма рукIана гьесда гIайиб гьабулелги эбел-инсухъ гIенеккизе лъачIин саламатав чиясдаян, гIайиб гьабулеб букIана гьесул эбел-инсудаги цIакъ хъачIго тIовитIанин рагъде унев василан. Дагьалго минутал гьес Бекьилъ имгIаласдаги ран руго, амма гьес кигIан гьараниги сордо базе чIечIого бакътIерхьуда нухде вахъун вуго. Рокъове тIадвуссун хадуб гьес бицунаан – доб ГIашилтIе гьабураб сапаралдаса хадуб, Муиде букIараб рокьул хабар хутIанин, бухIи тIагIанин – гьал кучIдулги гIемерисел гIолохъабаз гьарун, гьезие рокъоре ритIизе хвъарал ругин – гьел киналго Муиде сверизариги мунагь кколин…

- Полкалдаса вуссун хадуб дандчIвачIевищ Муигун?

- Чанги чIван ватила, амма доб цебе букIараб гъира-шавкъ я Муил букIинчIо, я асулъ хутIун букIинчIо – Муил васалги саламатал чагIи гIун рукIана. МахIмуд рагъдаса вуссараб мехалъ загIипго вукIана – гьев лъукъун вукIана топил гулла тIотIон ун щварал кесказ, амма цояб чан нухалъ чехьги ссун жанире раканиги, тохтурасда батизе кIвечIилан бицунаан. БитIун вахъун чIезе гьесда кIолароан, гьединлъидал байбихьуда гIанса хIалтIизабулаан. Рагъдаса нахъегIан ругеб бакIалда (полкалъе обед гьабулеб бакIалда) цо саяхъаб гулла бачIун кьвагьун буго гьазда аскIоб. Цо чангоял лъукъун руго, рихъун-тIутIун рачIарал кесказ – гьасиеги бутIа щун буго…

Рагъда ккарал лъугьа-бахъинал лъазе бокьани, мун а КIикIуниса ГIамиргIалил ГIумар абулев чиясухъе. Гьев вуго МахIмуд полкалъул къадилъун тIамидал гьесие кумекалъе тIамун вукIарав чи – довеги цадахъ арав, нахъеги цадахъ вачIарав. ГIезегIанго руго рагъда МахIмудгун рукIарал гIолохъаби, амма кIикIунисев гIадин гьесдаса батIалъичIого цадахъ рукIарал дида лъаларо…

- Баркала, Ражаб, хIалчIахъаги дур.

- Дуеги нух битIаги.

НуцIил кIалтIасан тIадги вуссун дица гьесда цIехана:

- ТIаса лъугьа, Ражаб, кIочон батана гьикъизе – гьаб МахIмудилин абулеб сурат унго-унгоги досул бугищ?

- Буго ле. Полкалде унел гIолохъабаз, суратал рахъулаго, Ясуловас гьесулги сурат ьахъизабун буго ва гьеб сурат гьанже хадуб Гиничукьа МухIамад-СагIидихъе кьун буго – гьедин нахъе хутIарабги буго.

- Баркала, Ражаб, баркала.

 

ЧIугIлиса СагIид ГIазизов

«РекIел Гьудулзабазухъ» тIехьалдаса босараб

 

 

 

 

Магьдил МухIамадица дида гьадин бицана…

 

     «Дие бокьиларо рукIинчIел бугьтанал лъезе», - абураб Игьалиса Магьдил МухIамадил васас «ХIакъикъаталъул» мухбирасе бицараб хабар цIалидал, дида ракIалде ккана ХъахIабросулъа МахIмуд чIварав Игьалиса Магьдил МухIамадилгун дирго дандчIваялъулги ва гьес бицарабги хисизабичIого газеталде хъвазе.

      Иш ккана гьадин: дун хIалтIулев вукIана Унсоколо районалъул ХъахIабросулъ школалъул директорлъун. I947-57 соназда, I950 сон букIанилан ккола, цIияб цIалул соналде байбихьудасаго заман букIана гьеб.

      Цо къоялъ къаденахъе рокъове вачIунаго, росдал годекIанив вихьана цо чи. Гьесда аскIор чIун кIиго цIалдохъанги вугоан. Дун тIаде щолаго,
 лъимал гьениса нахъе ана. Дида лъана гьев чи гьобол вукIин ва, саламги кьун, квер босана. Гьоболас дида абуна жив дур рокъове къаде как базе вачине бегьуларищан. Дица, бегьулиланги абун, гьев рокъове вачана. Гьоболас как бана. Хъизаналъ нижеда цебе квен лъуна, ва нижеца кваназе байбихьана. Гьебмехалъ гьоболас дида абуна: дуда цIарги ХIусен рагIулила, ва мун БакьагьечIиса рагIулилан. Дида цевеккун киданиги вихьун вукIинчIев чияс гьедин абидал, дун тамашалъана ва дица гьесда цIехана, дуда гьеб кин лъарабилан. Гьоболас абуна мун тIаде вачIунаго, жинда аскIоса нахъе арал лъималаз бицанила ва жинда мун вихьаравго лъанила ХъахIабросулъа чи гуревлъиян.

     Хадуб дица гьоболасда абуна, лъабго къо базегIан гьоболасул цIар цIехолеб гIадат гьечIониги, мун щив кколевали лъазе бокьилаанилан. Гьоболас абуна жив вугила дов ХъахIабросулъа МахIмуд чIварав чи, Магьдил МухIамад. Гьереси щай, гьебмехалъ дида ракIалде ккана жидер МахIмуд чIварав чи дица жиндихъе вачун вугилан ХъахIабросулъез дида гIайиб гьабилилан ва дидехун гьезул рокьукълъи бижилилан. Амма дица гьоболасда хIал лъазе биччачIо. Дица Магьдил МухIамадида цIехана, щай дуца МахIмуд чIваравилан ва кин гьеб ккарабилан. Магьдил МухIамадица дида абуна, цин кванан рахъинарун лъикIилан. Кванан лъугIарабго Магьдил МухIамадица дугIа гьабуна, ва дидаги рагIизабун МахIмудил рухIалъе щвагиян абуна. Цинги байбихьана хабар бицине

Магьдил МухIамадица абуна, гьеб букIанила хасалихъе заман. РачIун рукIанила ЧIикIаса кIиго гьоболги. Гьел рукIанила Гьарадерихъе чуял росизе ун рукIун, жиндеги щвезе рачIарал гIадамал. Гьел рачIараб къо росулъ гIезегIанго бухIараб хвел ккараб заманги букIанила. Жив вукIанила кIитIалаяб минаялъул тIаса рокъов, гьалбалги гьенирго рукIанила.

МаркIачIул бер рукIкIунеб гIадаб заманалда жанире лъугьун рачIанила лъикIго мехтарав МахIмудги, Игьалиса цоги мехтарав чиги. Жиндица МахIмудида абунила гIодов чIаян, гьев чIечIила ва гьалбадеридаги гьикъаричIила.

  Цинги квешал кочIол рагIаби абун, цин дие рекIее гIоларел хъачIал рагIаби абун, рукъ бакьулъ чIовухъе вукIанила МахIмуд. БачIанила кваназе хIерч цIун хинкIалги ражиги. КватIун гьалбалги рачIун, данде жоялъе гьан балагьизе, ай хIадуризе заманги букIинчIо, дандежоялъе цIибилги цебе лъунила жинца. Гьеб  заманалда МахIмудица хинкIазул хIерччалда мал банила ва абунила данде жого хIалихьатаб бугин хIалихьатилан.

Жинда  лъидаялдасаго лъикI лъалаанила МахIмудил гIамал-хасият, ва, гьекъараб мехалъ, гьесул хъачIлъиги абулел рагIабазул гIорхъи гьечIолъиги. Вигьун хадуб ккаралдаса пашманлъулаанила, тIаса лъугьаян абулаанила, хIалихьат вугин мунилан тейилан абулаанила, амма живгун барщун чIун, гьудуллъи хвезе тогеян абулаанила гьес. Магьдил МухIамадица хадубги бицана: живги МахIмудги гIадал гьудулзаби рукIине ва ратизе захIмат букIанилан. Игьаливе вачIун, цIияб кечI гьес тIоцебе жиндихъе гурони лъихъениги кьолороанила. Цадахъ рукIунаанила берталъ, гваязулъ. Жал рукIанила цоцазе вацлъи лъазабурал гьудулзаби. МахIмудил гьединаб хасият-гIамал букIинги лъан, гьебмехалъги жинца жигар бахъулеб букIанила, гьес гьалбадерида цеве хIакъир гьавулев вукIаниги, МахIмуд гIодове виччазавизе, амма гьев кинго чIолев вукIинчIила. Жинца Сурхайида абунила гьев гьениса къватIиве вачине гIамал гьабеян. МахIмудил гьесухъги гIин тIамулеб хIал букIинчIила. Гьалбадерицаги хивал гьабулеб букIанила МахIмуд къватIиве гъезе, амма жинца гьел риччачIила гьеб иш дица тIубалин абун.

Хадубги бицана, жив рокъоса къватIиве анигIаги гIодове виччалародаян, нахъойги Сурхайидаги къватIиве вачеян абун, парччиги босун, хIажат тIубазе унеб ххвелги гьабун, жив рокъоса къватIиве лъугьанила ва тIохил ракьанда бецIлъукь чIун вукIанила. КвешлъикI МахIмуд Сурхайица вачун рокъоса къватIиве тIохде вачIанила ва болъодухъа гъоркье тIокъоде лъугьине байбихьанила.

Гьанже МахIмудги унев вугилан жив гьалбадерил тIалаб гьабизе рокъове жаниве лъугьанила, гьебмехалъ жинца гьалбадерида бер речIчIизабунила ва гьел жинда гьимун релъулел рихьанила. Гьебмехалъ жинда ракIалде кканила, гьалбал жинда тIад релъулел ругилан. Рокъовеги вачIун, гьагъабщинаб бегьулебги бегьуларебги рагIиги абун, нахъе унев чиясда рагIиго абичIого чIолев гьавго кигIан къадарав чиян гьалбадерида ракIалде ккун батилилан, ццин бахъарав чияс цо ххвелгIаги гьабизе ккелилан кьвагьун букIанила. Жиндица таманча кьвагьараб заманалда МахIмуд болъодухъа гъоркье вилълъунарого ай бащдаб къаркъалаги тIохдехун баккун, чIиргъи-хъуялда вукIанила. Жинда МахIмуд чIвазе киданиги ракIалде букIине бегьулеб жолъун кколароанила. Амма тохаб жо кканила. Хасго мехтарав гьудуласда речIчIи. РечIчIун букIанила, лъукъун хутIизелъун гIадин.

Кьвагьараб гулла МахIмудил ботIролъ щванила, МахIмудги болъодухъа гъоркье  тIокъоде вортун анила. МахIмудида тIокIав кIалъазе кIвечIила ва лъабабилеб къоялъ хванила.

  Жинца кьвгьараб танчил гьаракь рагIарай мадугьалихъ йикIарай МахIмудил бала-гъалагьи бугеян абулей гIадан тIоцее щванила МахIмудида тIаде, ва гьелъ абурал рагIаби ругила:

  

Меседил гIадал нах, 

ГIарцул гвангвара.

ГIадада хвелилан

Хиял букIинчIо. - ян абун.   

 

Цинги дидехунги юссун абунила, дуца гьабураб щиб Магьдилаван. Гьелда цIар Аминат букIанилан абураб гIадин буго, амма тIубан лъаларо. Гьей Аминатги йикIун йиго рагIуй пагьму бугей гIадан.

        Магьдил МухIамадица хадубги бицана; росулъ  лъаларо, Лъанлъариб лъаларо, нахъасан туманкIги речIчIун къаси сардилъ цо чи чIван ватанила (гьевчи щив вукIаравали дица цIехечIо, агроном лъаларо вукIанила абунилан ккола) гьев чи чIвай жинде бугъанила. Гьелдго цадахъ МахIмуд чIвайги чIезабуна, ай тIадежубан жив анцIго соналъ туснахъ гьавун вукIанила. Гьев чи чIвай тIад чIечIеб мехалъ МахIмудгIайгигурищ дица чIваран гIайиб чIезабунила. Магьдил МухIамадица нахъеги бицана жиндирго МахIмудилгун букIараб гьудуллъиялъул. ЦIакъ цоцазе хириял чагIи рукIанила жал. Жинда киданиги, ракIалдаса унарила МахIмуд, гьевгун цадахъ араб заман. Къисмат гьединаб кканила жидер. Аллагьас гьедин хъван букIун  бугилан вукIана гьев.

       Хадубги бицана, гьанже жив херлъунги вугелъул, доб цояб рокъове ине заманги щун бугелъул, ургъунго вилълъанила  МахIмудил хабадеги щвезе, гьесул хобги бихьун, тIад вуссинеян. МахIмудил хабадеги щванила, къулгьуги цIаланила, гьесда дида тIаса лъугьаянги гьаранила, гIорцIизегIан гIоданила.

       ХъахIабросулъа ун, гIемер къоял ралелдего рагIана Магьдил МухIамад хун вугилан. ХъахIабросдал гIадамаздаги лъала Магьдил МухIамад хвалда цеве МахIмудил хабаде вахине вачIун вукIин. Дида вихьараб мехалъ Магьдил МухIамад вукIана 70-75 сон барав гIадав ригьалъул гьоркьохъебго лагаялъул, гьурмаде тIадерахъиги барав, тIеренал лъедерккарал кьурарал михъазул, цояб бералда канлъиги бихьуларев чи.

     Дида бичIчIахъе, Магьдил МухIамадил цIакъ ракIбухIун бугоан МахIмудида хадуб ва жиндего гIайиб гьабулеб букIана цIакъ къадараб иш кканин жиндихъаян.

     Игьали советалъул ЦIаналъа ШайихмухIамадица бицун букIана гьадин;

 ШайихмухIамад вукIана жиндирго цIцIаниги ругев, цIцIанавехь. Гьес бицахъе игьелдерил росулъ МахIмудица тIоцересел кучIдул жиндихъеги Магьдил МухIамадихъеги гурони лъихъениги кьолароанилан ва жал рукIанила МахIмудил цоцаздаса тIей гьечIел гьудулзаби. Бертабалъги квана - гьекъеялъулъги жал кидаго цадахъ рукIунаанилан.

   МахIмуд чIвалеб къоялъ жив къаденахъе Энсерухъ абулеб лъар гIурулъе жубалеб бакIалде, цIцIаниги цо гохIда чIезарун, нухлул рагIалда гIодов чIун вукIанила. ЦIакъ багIарараб букIанила гьеб къо. Гьеб заманалда тIаде вачIанила МахIмуд, щивниги чи цадахъ гьечIого. Гьеб къоялъ гьев цIакъ вичIан гIадин вукIанила. Гьикъарун хадуб байбихьанила харбиде. Жиндица МахIмудида сапар кибе бухьарабилан цIехарабго, гьес абунила, унтарай яцгIалалъе цIибилги босизе гьудул-гьалмагъзабазухъе щвезеги вачIунев вугилан. Хадуб тIаде жубанила, жив ЦIаналъе вахъинчIого, мун гьанив ватиядасан цIакъ воханиланги. Жидеде тIаде цо игьалисевги вачIанила. Гьеб къоялъ цIакъ хIабургъинеги хIабургъун, хIор цIакъ щун букIанила ва кьурабалъ кьабгIолаго унеб букIанила.

МахIмуд цIакъ пашманго гIадин гIурухъ валагьун чIун вукIанила. Цинги гьес жидеда гьикъанила, кинаб хвелдай бищун квешаб хвел букIунебан. Жиндица абунила, МахIмуд цIакъ гIурухъ валагьун вугелъул, гIоралъ ин бугилан. Игьалисес абунила кьурулъа рехун  хвейги расги лъикIаб букIинарилан. МахIмудица абунила: хвалие (рухI бахъиялъе) батIалъи гьечIила кин хваниги, амма чияца чIван хвей бугила хадур ругезе балагьалъе ва тушманлъиялъе бугеб хвелан. Гьеб къоялъул къасиялде, МахIмуд Магьдил МухIамадица чIван вугилан хабар бачIанила.

                                                          Хъвана ВатIанияб рагъул II

                                                          группаялъул инвалид пенсионер

                                                          БакьагьечIиса Хъазамил ХIусеница.

Гуллиде данде сапар

 

Азбаралъув щивниги чиги ватичIого , гьав гьаругьин рагъиде вахана . Гьанивги чи гьечIоан. Доле доба бокIнида лъураб тахбакIида егун йиго унтарай ГIусманил ПатIимат –гьас кинабго ургъел  бикьарай , гьасул рокьуй чанги квербакъи гьабурай росулъа гIадан инсухъан гIагарай яс.

Гьав аскIове щвараб мехалъ унтаралъ беразул тIелхал хIалицаго рорхана. Гьасухъ балагьун буго хIал дагьлъараб кIиго чIегIераб бер.Гьасде буссун буго тIогьилаб кьер чIвараб хIалакълъараб гьумер.Цо моцIалъ цебеккунгицин гьеб гьурмада бидулги рахьдалги кьер букIана,кIутIби,рахьдал гъадринибе бортараб багIараб гIинтIидул тIогьол кIиго тIамах гIадал хIеренал рукIана.Гьанжеян абуни,гьел кIутIбуз хIала-малалъ шурана;

- МахIмуд, мунищ?…

- Мадарниги гьечIебищ, ПатIи?

- ЦIибил…-Гьай сасана. Керчал симсазул тIелхаз берал рахчана.

-ЦIолбоде хиял лъунцинищ, ПатIи?

Дагьалъ лъалхъун жаваб кьуна:

- Макьилъ бихьана гъабу..

- Дица, Игьаливеги ун, балагьила, ПатIи,  дуе цIибил .. Бакъанида тIад вуссина.

Цо лахIзаталъе рагьарал гIолохъанай гIаданалъул беразулъ гьари-мададалъулги баркала разилъиялъулги загIипаб нур пирхана.

 

Къасиги  къадги росдал гIин гъугълъизабун  цебесан чвахулеб гIурул рагIалда, цо кIудияб накIкIуяб ганчIидеги вахун, къаде какги бан, хьитал ретIунев Игьалиса ШейхмухIамадида гIурул рагIал чIван гIебеде нухалъ вачIунев чи вихьана.

     ГIодове къулун  жиндирго пикрабазде вачIунев гьудул.

  - Мун вачIуневлъи гьанаца бицунгIаги щун ватила  дун гьаб  гIор бахун цеве, -  ян абуна гъоркьан тIаде вачIунев ШейхмухIамадица.- Щиб, ургъалида вихьулагури?...

  - Гьай, дир гьудул ШейхмухIамад, ХъахIабросалъа ГIусманил ПатIиматги унтарай, Бекьилъа Дагьицаги тараб дунял гурищ гьаб…

   ЧIедераб, ганчIихараб ва жибго магIарухълъиялъул сипат гIадин  хъарцинаб  нухлул рагIалдаса  ШейхмухIамадихъ  валагьун вукIана багIарсиял михъазул,  чIалгIенги пашманлъиги  жанир  бетарал накIкIуял  беразул,  гьоркьохъеб   черхалда гIадатияб  гIатIласул  тIадагьаб гужгат  ретIарав ва  гIарцул  гIекIмацIаз  къачIараб рачлида гIицIго таманча борчарав, къунщби  хъахIрасалъ  чарлъарав чи – ХъахIабросулъа МахIмуд.

            ШейхмухIамадидаги лъалаан цо моцIица цебеккун ракIалдаго гьечIого, Дагьи хвей. Гьей йикIана  берцинаб сипаталъул, сабураб гIамалалъул гIолохъанай чIужугIадан. Дагьи Муил цеесей гIагарай гIаданги йикIун, МахIмудие цIакъго хирияй йикIана. Гьелдаса кочIохъанас щибниги бахчун толароан,къварилъиги ,гIатIилъиги гьелъулгун бикьулаан. Микьго моцI ана Муи хваралдаса. Гьелдехун букIараб гьуинлъи-хинлъиги ,ракI бацIцIадаб, адаб-хIурмат цIунараб гьудуллъиги МахIмудица Дагьие гьурщулаан, гьелъулгун харбидагьалаглъараб ракIалъе сабруги даруги балагьулаан.  Амма гьале гьанже гьелдасаги махIрумлъана пашманав шагIир.

                                   БецIаб хабалъе ун, хIакъикъат лъалеб

                                   ХIапаро-хIутI анищ гьанже ракьалда…

           Гьикъа-бикъарицин гьабичIого, цоцазул квералги росун цадахъ унел гьал сихI къотIун рукIана таманаб мехалъ. СихI къотIун рукIана, шайгурелъул МахIмудие ракIбати гьабун абизе гIадаб ШейхмухIамадида лъалароан, шагIирин абуни нахъеги жиндирго пикрабалъе тIерхьун вукIана.

          Щиб абилебали, гьикъилебали лъаларев ШейхмухIамадица циндаго кIал рагьана:

    ---  Кин гIадинха мун вугев, МахIмуд?

---- Дунищ ? Кин гIадин вугилая? Дун, гьудулавчи ШейхмухIамад, вуго гьадале гьадаб ялгъузаб гIурутIе къулараб гъаримаб кьурул си.---Кидаялиго доб букIана кIудияб, гучаб кьуру. Цинги дагь-дагьккун мехалъги гьури, горо-цIадазги долдасан тIетIезаруна тIалаби, кескал ва киналго гьел къулчIана гIуруца. Гьанже ялгъуз хутIараб долъие гъеж цузе бакI гIечIо, гIуруца гъоркьан кьучI бикIулеб буго… Гьедин дунги… лъаларо кида щапилевали.

       Гьединги МахIмуд ахираб заманалъ тамашаго хиса-сверун, гIамал тIекълъунцин лъугьун вукIана. НекIо гIадамалъ ракI-хIал жубарав, хабар-кIал, аваданлъи-кеп бокьарав гьав гьанже живго жиндиего гIун вукIунаан. Мех-мехалъин абуни щив-шивниги валъаргъине, лъиде-лъидениги рагIи рехизе, багьана гьечIеб ва жиндагоцин бичIчIулареб ццидае мутIигIлъун хьвадулаан. Божарал гьалмагъзабигун вугеб мехалъ гьес гIемер бицунаан гIажал-хвелалъул, рагъда, къватIир чIварал гьудулзабазул.

    …Кьодехун ралагьун цадахъ унел МахIмудидаги ШейхмухIамадидаги цебе гьитIинабго гамачI речIчIун бачIана. Кьодул доб цояб рахъалдасан данде вачIунев вихьана Игьалиса Магьдил МухIамадил гIагарав чи. Гьасцин гуродай чIимих речIчIарабан щаклъун балагьараб мехалъ игьалисес нухде тIадехун килищги битIун гьимулаго абуна:

   -ШайтIаби лъоле лъора тIасанхун руго.

   Гьес килищ битIаралъуре ралагьарал гьазда гIуруде тIаде къулараб кIудияб гьецIо-гамачIалда нахъасан ралагьун рихьана МахIмудил цевегосев гьудул ИнкIвалитIаса ХIажиясул МухIамадги Игьалиса кIиго гIолохъанчиги. Гьесде аскIоре рилълъана гьал, тIад щвараб гьалмагълъигун гьикъа-бикъарун хадуб.

   Гьал тIаде щварабго, ХIажиясул МухIамадица гьикъана:

  -ЛъикI ккана нуж рачIун. Нижер цо бахIсалъе диван къотIизе ккела.

  -ХъачIаб бахIсалъулгун, тункIил харил кIкIуйдулги цIураб гьаб дунялалда нужер бахIсалда регIарав чиго вугодай, МухIамад,- ан абуна МахIмудица.

  -Ворея, ворея, бицея цо нужер бахIс сунда тIасан бугебали, - ян кIалъана сабру мукъсанав ШейхмухIамад.

 - Гьаз абулеб буго бищун гучаб бечелъи мегIер цIураб гIиги, гIалах цIураб боцIиги бугилан. Дица абулеб буго анцIго вас вугеб рукъалдаса къуватаб бечелъи гьечIилан.

 - Диегони цо лъикIаб чуги, алхунареб ярагъги бугони гIелаан,- ан абуна ШейхмухIамадица.

 - Нуж лъабавго витIарав вуго,-ян абуна МахIмудица.- Гьай-гьай, тIокIаб боцIуцаги бер бахъуларо. Диегоян абуни, гьанже бищунго ракI урхъараб бечелъи букIинаан ретIун керчаб буртинагун, балеб цIадакь, лъабиде нух бикьулелъуб,гIорцIизегIан кьижизе щвей.

  Гьединги абун, гIащикъ гIуруде тIаде къулараб кьурул мегIелиялде вахун эхетена. Гъоба ахада, цоцада хадур-цере рекеризе карачалабиги тIамун, хъудулеб букIана гIор. ГIенеккун чIун рукIана МахIмудил рагIаби ричIчIичIел гьалмагъзаби. Гьезул магIнаян абуни бигьаяб, амма гъваридаб букIана: тушбаби гIемерав чиясе лъабиде нух бикьулеблъуни щиб гурин, щулияб хъаладухъгицин рахIатаб макьу букIунаро.

  Кьурул мегIелиялда эхетун жиндирго хиялазде машгъуллъун вуго МахIмуд. ХIажиясул МухIамадица чанцIулго хIал бихьана кепа-кепал харбал рицун, гьавги накъиталда гъорлъ гIахIаллъизавизе. КочIохъан сихI къотIун вукIана. Цо заманалдасан гьес тIаждал кисиниса бумажник къватIибе бахъана. Рагьун гьебгун, МахIмудица хIисабалъ бахъана ункъбокIон гьабун сукIараб кагътил тIамач. АскIов щивниги чи гьечIев гIадин, гьев лъикIалан заманаялъ кагътиде къулана.

  - АллагьасхIа, МахIмуд, гьанже цо гIаданалъ бачIараб кагъат цIализе жувана,- ян абуна цояс.

 - ЦIияб кечI батила,- ян абуна ШейхмухIамадица ва гьаругьинан вахъун ун МахIмудида нахъа эхетана, гьесул гъажалда тIасан цIавуцIун кагътихъ валагьизе къасд гьабуна. Гьебмехалъ МахIмуд кьурун гIолохъабаздехун вуссана ва гьудуласул ламартлъиялъул санцин гьабичIого чIурканаб гьаракьалъ гьикъана:

 - ГIолохъаби, дунялалда бищун захIматаб хвел щиб ?

    МахIмудил гьалмагъзаби жавабалъе лъалхъана. Кьурда гъоркь, бакъараб ци гIадин, рурудулеб букIана мугIрул гIор. Гъугъаб хъудиги гьабун, къулчIун унаан гьелъ тохлъукьего борхалъудасан бортун бачIараб гамачI…

 - Бищун захIматаб хвел… гьеб буго гIуруца ин, - ан абуна МахIмуд вукIараб мегIелиялда чIарав ШейхмухIамадица.

 - Кьурдасан ворти,- ян абуна цогияс.

   Щивас жинди-жиндир пикру бицун хадуб МахIмуд гьезда аскIов гIодов чIана.

 - ЛъачIо нужеда,- ян абуна гьес. – Кьурулъа вортиги, вухIиги, гIуруца инги,- гьеб буго тохлъукье нухда батараб гIажал. Гьелъулги бухIи гIагарлъиялъе, гьудулзабазе цIикIкIараб букIуна. Амма гьечIо чияца чIвай гIадаб хвел. Чи хун хадубги гьениб ццин хутIула. ХутIула гIагарлъиялъе, росу-жамагIаталъе ва цо-цо мехалъ халкъалъегоцин.

    Сунца бижизабураб пикрудай гьеб кочIохъанасул ботIролъ? Ахираб заманалда МахIмудие бищунго хириял чанго гьудул-гьалмагъ ватIалъана гьасдаса. Мун хун лъараб рухIелалдего тушбабаз гьабун чIвана МахIач. Гьесулго вац ЖабрагIил чIварав мехалъ, МахIмудица абуна гьанжесалалъ ирга жиндир батилилан.  Дагьалъ хутIана  кочIохъанасул  гьеб  пикру  уяб  лъугьине.  Цевегосев  тушман  ХIоцоса  Нажмудинида   лъикI лъалаан  МахIмудица  росабалъ  жиндир   хIакъалъулъ  абулебщинаб.  Лъалаан  гьес  ХъахIабросдал  годекIаниб  абурал  рагIаби.

     -  Нуж,  гIадамал,  Нажмудинил  рехъабалъ   чахъаби  гIадин  рукIунге,  гьесул  чахъаби  цIунун  мискинзабигун  рагъуге. Нужеда  кин  бичIчIулареб  гьес  нуж  нужелъго  рагъизе  тIамулел  рукIин.

     Гьеб  рагIарав   «имамас»  жиндирго  чукъа  СагIдулагь  витIана  МахIмудги  гьесул  гьудулги  ЦIатIанихъа  МухIамадханги  кквезе. КIудияб  гъираялда  вахъана  СагIдулагь  къватIиве  жиндирго  лебалав  тушманги  гьесул  гьудулги  кквезе. Гьеб  рагIарав  МахIмуд,  МухIамадханги  вачун, Инхове  лъутана.  СагIдулагьги  гьесул «муридалги»   гьениреги  хадур  рахъана. Сардилъ  гьоболасул  каву бухана. МахIмуд,  чуги  гъоркь  тун, тIохтIасан  сверун  лъутун  ворчIана. Гьудул  хвасарлъизегIан тушбабигун вагъизе жуварав МухIамахан гьенив ч!вана…

  Гьеле ьеб кинабго ракIалде щунцин гуродай МахIмудица ьищунго кIочонареб, бухIараб хвел кинабан гьалмагъзабазда гьикъараб?

  Пашманаб сехIкъотIи биххизабизе гIадин, МахIмуд тIаде вахъана ва  Игьаливехун валагьун абуна:

  - Рилълъун лъикI гьанисан.

  - Хьиндахъехун вилълъинарищ дида цадахъ?- ан гьикъана ХIажиясул МухIамадица.

                                       ТIогьол байданалда гIайиб чIвазени,

                                       МагIарухъги буго гIураб бечелъи,

ян гьимана гIащикъ ва цинги, гьудуласул гъажалда кверги лъун, тIаде жубана:

  - Вилълъинаан, МухIамад, амма рес гьечIо. Унтарай гIаданалъе цо дагьаб цIибилги щвезабун тIад вуссине ккола дун жакъадго.

  МахIмудица кьодехун валагьун гали цебе тIамуна. Гьавги ШейхмухIамадги Игьалире рилълъана, хутIарал гIолохъаби жидерго ишалъ ана.

   Къаде кванан хадуб МахIмуд, гIисинаб бакъаналъ тIамурги бачун, ШейхмухIамадил рокъов тахбакIида гIодов чIун вукIана.

  - КечIниги ахIана щибан, МахIмуд,- ан гьарана гьоболас.

  - Гьанже аниб ахIизесеб кечIго лъаларого вуго дун, ШейхмухIамад. Рокьуде регIун гIадамалги рихьуларо, даим кьалда вугониги, унго-унгояб кьалдаса рикIкIада  дунги хутIун вуго. Хвел балагьун гохIазда свердулеб чан гIадин вугин ккола дун.

   ШейхмухIамадида рагIун букIана МахIмуд полковник ГIалихановасул бандаз вухун вугилан. КигIан ничаниги, гьанже мухIканго гьелъул бицеян гьарараб мехалъ МахIмудица гьадабго бумажникалъуса гьадабго ункъиде сукIараб кагъат къватIибе бахъана:

-Гьале гьаб кагъаталдаса байбихьана  кинабго. Цо къоялъ радал дун рокъов гьеб-добалда квал-квалел вукIадго, рагьтIа чол пунхъи бахъана. КъватIиве ваккидал, чодаса рещтIунев вугоан яргъид гIуцIарав гIолохъанав чи. Дида цевеккун вихьи-тарав чи гьев вукIинчIо. АсаламугIалайкум. ВагIалайкум салам. ТIокIаб цIех-рех  гьабичIого рокъове вачана. Гьоболлъи гьабуна ва цинги ниж кIиялго цоцахъ ралагьана;  дун мурад цIехон,гьев гьимулаго, «гьа, къосунищ» абулев гIадин.

  - Лъалнв гьечIищ?- абун гьикъана гьоболас.

 - ТIаса лъугьа, амма кинго ракIалде бачIунаро…

 - Ворея, кье дихъе цо тIамур, цинги ракIалде щвела дун дуда.

Дица тIамур кьуна. Огь гьес тIамур кодоб кколеб букIараб гIадатго, ругьунго, эбелалъ лъимер гIадин. Гьебали шиб!.. Биччан танаха гьес дир рагIабазда цо бакъан, ва дида гьебсагIат лъана киса ва щив гьевали. Лъана, амма бакъаналъ, гьесул хIасратаб, гучаб гьаракьалъ пана гьавурав дун гьакIкIан хаган хутIун вукIана. Дир къуват букIинчIо гьесда къвал базе. Гьединаб гьаракь-бакъаналъул кочIохъан дида киданиги рагIун вукIинчIо. Гьесул мацIалда дир рагIабазул цIияб хIасрат, цIияб хIайранлъи лъугьунеб букIана. Дида кколаан гьагъадин лъикI хъвалеб батиларин дицаян. Бугониги цо хинаб чIухIиялъ букIана ракI нечезабулеб.

  - ЩивгIаги гьев вукIарав?- ян, яхI хун, гьикъана ШейхмухIамадица.

 - КечI лъугIана, «Лъанищ?» абун гьикъана дир гьоболас. «Лъана»- ян абуна дица. Гьев вукIана Къарахъа Гъапур, Бакуялдаса вуссунев дун Дербенталъул ашбазалде ваккун вукIана. Жодоцаго цадахъ бачIараб хIанги, белъараб гьанги цебе тIибитIун, чагъир гьекъолел ругоан магIарул мацIалъ кIалъалел гIисинал гIолохъаби. Лъабгояв   вукIана  гьезул. Цодагьаб  кеп  бачIингун,  гьезда гьоркъосан   цояс  I5-I6  сон барав гIолиляс,  борхатаб  бакъналда   кечI  ахIана.  КечI  ахIулеб  букIана  тIаргъида килщалги  кIутIун. ТIамур  анищ  гьагъасухъе  бегьизеян  ккана  дида.  Дун аскIове  вилълъана , салам кьуна. ГIолилал тIаде рахъана.

 - Киса,гIолохъаби?-ян гьикъана дица

-Къарахъа руго,-ян букIана жаваб . 

- Дуца цIакъ берцинго ахIулеб буго .

- Гьасул инсуца ахIулеб рагIизе лъикIан дуда,- ян кIалъана цояв.

- Мун киса ?- ян гьикъана дида лъабабилес.

- Дун ХъахIабросулъа.

КечI ахIулев вукIарав тирщун  тIаде вахъана.

- Ле, ХъахIабросулъа МахIмуд лъанарави вац, дуда?- ян багIа-багIарлъун вачIун гьикъана гьес дида.

            - Лъала.

            - КивгIаги дов вугев, бице велъачи,- ян гьарана гIолилас.

            - Гьале гьанив нужеда цеве, Дербенталъул ашбазалда.

            - Валъаро-о,- ян, дида тIаса берги босичIого, гьаругьинан гIодов чIана гьев.

    Дица бицана Бакуялде щвеялъул, гьанже магIарухъе унев вукIиналъул, рикIкIана кучIдул. Цинги бакъанида гьез дун нуха регIана. Доб мехалъ Гъапур вукIана михъида хIур чIвачIев гIолилав, гьанже дида цеве, дир рокъов дир кечI жиндирго бакъаналъ ахIулеб буго базалияв гIолохъанчияс. Гьеб-доб бицун хадуб гIолохъанав гьоболас абуна:

            - Дун духъе витIана МахIачица. Гьале гьес кьураб кагъат.

            - Гьале гьеб кагъат. ЦIале дуцаго,- ян МахIмудица ШейхмухIамадихъе кьуна.

Кагътида гIажам хатIалъ гIадин хъван бугоан:

«МахIмуд, дун богун нужер росдал рагIалда рещтIун вуго. ХъахIабросолъа ХIажиясул ГIалихIажиясги ХIасанханил Ражабицаги бицана мун лъил рахъалда вугевали. ВачIа дурго лъимги цIаги босун диде данде вагъизе, МахIач».

      - ВахI, щай мун гьасде данде вагъизе кколев ?- ан тамашалъана ШейхмухIамад.

      - Гьебго суал дица кьуна МахIачил чапарасеги. Гьес абуна гьеб гьедин ургъунго хъван бугилан нагагь жив нухда бандаца ккун дитIе гIайиб щунгутIизе. МахIачица абунила жамагIаталдаги кIалъан, кIвараб кумекгун жинде данде вачIаян. ХIажичсул ГIалихIажиявги ХIсанханил Раджабги рукIана дица чанго нухалъ хабар бицун хадуб МахIачил болъе арал росолъа гIолохъаби.

     - Аравищха мун МахIачихъе?- ян цIехана ШейхмухIамадица.

     - Ана. Кагъат дица, жамагIаталда гьоркьоб рагIи билълъунел гIадамалги данде гьарун, гьезие цIалана. ТIокIаб цIикIкIараб рес росдалги букIинчIо, цо анцIила щуго къали ханждалги хIамузда къан, хъвезе цо оцги цебе къотIун, анцIго гIолохъанчиги дунги рилълъана МахIач рещтIараб ГъамилагIалде абулеб магIарде. Гьоркьоса къотIичIого хадув лъугьун ХIоцоса Нажмудиница рахIат толарого вугев дица хIукму гьабуна кидаго МахIачида цадахъ чIезе. Амма гьенибги битI ккечIо. Иш дагьабги квешлъана. МахIачица ЦIатIанихъан партизанахъе кагъатги босун витIун унев дун бандаз ккуна, анкьица жанив тIамуна, цинги вухизеги вухун, виччан тана… КватIичIого МахIачги чIвана… Дунин абуни я дова гуро, я гьанив гурого хутIана… Гьеле гьедин кканахе гьеб,- ан МахIмудица тIамур кодобе босана, ва гIодове виччан ахIана япониязулгун рагъда чIварав рихьунисесде гьабураб кечI.

  КечI ахIун бахъиналде тIаде вачIарав васас абуна Магьдил МухIамадица абунила жиндир гъора ЧIикIаса гьалбалги ругилан, МахIмуд гъове вачIаян.

      - Дун, МахIмуд, цо Сагъиве щвечIого рес гьечIо. Мун аха ахIаралъуве, гьале ПатIие цIибилги,- ян кIудияб квербацIалда бухьараб цIибил гьудуласухъе кьуна  ШейхмухIамадица.

   КъотIноре щвейгун, гьаз цоцазе къо-мех лъикI гьабуна. ТIокIалъ цоцада рихьичIо.

   МугIрул щобаздаги, кIкIалабахъги щущурал росабазда тIад зоб радалалдаса нахъе роцIун букIана.

  Инкъилабалъул гьуралги, гьелъул васазул ахIиги букIана бецIал росабалъ бецIлъигун, махIцелгун, залимзабигун багъулеб. Лъугьа-бахъиназ хIалуцинарурал росабалъ росабалъе, кьурабалъ нух къосараб бис гIадин хьвадулев вукIана магIарул цIар рагIарав гIащикъ. БакIлъун рукIана гьесул гъуждузе жиндиргоги, гIадамазулги, гIишкъудулги, къисматалъулги ургъелаз цIурал хулжал…

           У, гьудулзаби, доб къоялъ къалъизегIан магIарул росабазда тIад магIарул зобал роцIун рукIана ХIалуцарал лъугьа-бахъиназде гIинги, берги, ракIги ругьунлъарал магIарулазда ракIалдацин букIинчIо гьеб къоялъ гьитIинаб росулъ кIудияб кIочонареб лъугьа-бахъин ккелилан.        

Магьдил МахIамадил болъодухъе МахIмуд щолеб мехалъ, гьелъул бищун гIодосеб мегIелиялда гьес хIетIе чIолеб мехалъ гьоболасул тIохил рагIалдаса гIодобе балагьун букIана зодихъ хурхараб гьитIинабго ва ялгъузаб накIкIул парча .Гьеб балагьун букIана кочIохъанасухъ,унге гьеб минаялъуве, лъугьунге  бацIил нохъодеян абизе бокьараб гIадин. Гьеб балагьун букIана лъиданиги лъалареб цо хIинкъараб, хIалихьатаб, гьеб рукъалъул бецIаб бокIнилъ бахчун бугеб балъголъи жинда лъалеб, бихьулеб гIадин. Амма МахIмудида гьеб бихьичIо. Кирго кидаго цIодорав бахIарчиги, хIайранав кочIохъанги цохIо нухалъни сабабалъ бецц гьарулел. Бадиве валагьун ругьунасда лъороб лъураб гамачI бихьуларо.

 У, гьудулзаби, роцIараб къо букIана доб. Магъилъ рагIулаан кидаго рахIатги хIалхьиги лъаларел магIарул руччаби. Гьезул напс борхарав гIащикъин абуни, гIажалалде данде унев вуго. Рахъун кIазал щай, руччаби, рехуларел тушманасул нуцIил кIалтIуялде гьагъав нужер кочIохъанасул къисматалдеги гьоркьоре?!   Нужерги къуларал мугъал рорхизе заман гьечIеб бихьула, гъаримал мугIрул руччаби !

Къаде какалги ран, мажгиталъул тIокъода тIингъаз цIвакизарурал ганчIазда гIодор чIун руго рагъде инчIого хутIарал ригь арал бихьинал. Гьезул щивас жигар бахъулеб буго бицунеб харбилъ жиндирго тIокIлъиги, гIакъиллъиги, камиллъиги, пасихIлъиги цогидаздаги бихьизабизе. Амма бихьулеб гьечIо гьезда магIарулаз гIакъиллъиялде, тIокIлъиялдеги, пасихIлъиялдеги, кочIол камиллъиялдеги ишан босараб таманча, гьеб ккураб квер, квер гьусараб ццим.

Мажгиталда дандбитIун цебе бугеб рукъалъул цIер кквечIеб, цIер бихьичIеб гордухъан беролеб кIкIуялда цадахъ къотIнобе рагIулеб буго чIужугIаданлъун чи гурхIулеб угьди, хIалуцараб гIодиялъул синкъи. ГIодулей йиго магIарул чIужугIадан. ГIодулей йиго МахIмудил кочIолъанги ячIун.Ятила гьей яги росас къварид гьаюн, яги къисматалъиялъулги бицун ахIулеб кечI рагIулеб буго игьелдерил росулъ цо минаялъусан.

Циндаго кочIол гьаракь къотIана. РикIкIада мугIрузда зоб гъугъадана. Доб цо гьитIинаб пачаялъ ахIун рачIарал гIадин, мугIрузда тIад зобалазда гьунулел руго чIегIерал накIкIал. Гьале гьезда цадахъ гъугъадиги Игьалибе  рагIулеб буго.

Гьебго заманалда гIодове виччан болъодухъа гъоркье лъугьунев вуго гъуждулъан гIебав, михъал кIичIарав, борхатаб надалде хъубухъизабун лъураб тIарцIаб цIахIилаб тIагъуралъул, гургинаб гьурмал чи.

 Лъицаялиго цо гIасияб иш гьабизехъин букIин тохлъукьего жинда бихьарай чIужугIадан гIадин, росда тIад зоб гIасиго гъугъадана.

Гьебго лахIзаталъ цо кьвагьи бахъана.. Болъолдухъан гъоркье лъугьунев вукIарав чи тарана ва, ккараб жоялда божичIого гIадин, тIадехун, рагъиде валагьана. Гьесда бихьана тушманас хъатикь ккуруб танчил хIараялъул картIихъан беролеб кIкIуй. Лъукьарав, сукIун ун, гIодов ккана. БотIродаса бортараб тIагъур болъодухъа гъоркье гирун ана. Унтаралъе босизе квербацIцIалда къараб цIибил гIодобе щущана. Гьебго лахIзаталда гьарзаго магIу тIун гIодизе журана мIугIрузда тIад зобал. РецIел босеян гьалаглъун хъудана магIарулазул лъарал.

 

* * * *

Унтарай ГIусмнал ПатIица тIаде къуларазда къойилго гьикьана:

- МахIмуд вачIинчIиш?

- ЦIибил кибха бугеб?..

- Бакъаниде тIаде вуссинин гурищ гъов вукIарав.

Гьедин щуго къо ана. Къаси нахъойги ПатIица абуна:

- Щибниги лъугьун батила.. Кив вугев МахIмуд? – Гьей, цо жо жинда лъалеб гIадин, чIваркьун, таваккалго ялагьана.

- ПатIи, ега хирияй. МахIмуд тIокIалъ гьечIо…

- Ия?.. ГьечIилая МахIмудищ, чIоро, гьечIев?!- Унтунго гьечIей гIадин, цо гIажаибаб къуваталъ йорхизаюна гьай.

- Хвана , ПатIи, нилъер МахIмуд.

- Бицунге, яц, гIантаб. Хвезе гурин  МахIмуд вижун вугев.. ПатIи егизаюлей йикIана. Амма гьей циндаго чIичIидана.

- Хванилая? ХвечIо МахIмуд… ЧIвана гъов чияца… ЧIвана!.. ХвечIо дир МахIмуд…

Гьедин лъикIалан мехалъ чIучIадарай гьай тамахлъана, сасана, къанщараб кIиябго бералъул бокIназда кIиго магIил горо кунчIана ва гьел ракъвалалде хвана.

ГIумар-ХIажIи Шахтаманов.

(«Кьурулъ нух щвечIеб бис» абураб тIехьалдаса босараб.) 

 

 

МахIмудил хIакъалъулъ кучIдул

 

МахIмуд

 

Рокьул шагIирасул магIарулазда

МацIалтIа букIана цIар гIемеразда –

Доб Дагъистаналъул ганчIил росабалъ

Дос гIадин гIищкъудул кечI ахIичIелъул.

 

Гьес рекIел дардалгун,  рагIул  къадругун

Къулана чIухIараб жиндирго бетIер–

Жиндир цохIо вугев бичасе гIадин,

ЧIужугIаданалъул берцинлъиялъе

 

ЖахIдаялъ танчиде квер бегьиледухъ

Борхатго еццана гьес чIужугIадан,

ГIадалъ гуллаги щун, щапана шагIир,

Щвараб галил гIортIа тIун хутIана кечI.

 

Гьеб таватур херлъун хъахIлъун хадубги,

Хехал сонал сверун рекераниги,

Кидаго гIолилго хутIана Марьям–

МахIмудий йокьухъе,  кочIолъ ахIухъе.

 

 

Кайсын Кулиев

«Лъукъараб гамачI» абураб тIехьалдаса

Ш. Султановас буссинабураб. 

 

 

ХъахIабросулъа МахIмуд

 

Дид а ХъахIабросдал нусго гIечIеб рукъ

Тахшагьаран ккола, мун жанив гIураб.

Жини-сургу хъвачIеб бекьдерил мина

Бихьизе бокьула, дур рокьи ккараб.

 

Муил азбаралде бакъ къотIилалде,

Мун рещтIунел щобал щола ракIалде

Рагъидал тIохазде тIавус бахиндал,

ТIамулел дур бакънал къала каранда.

 

Дида цеве чIола, цIадал къоялъ мун.

Муида хадув ун, харил бакълъуда

Дун виччулев вугин, виччаларищан,

Гьелъул чадиралда жанив лъугьунев

 

Аман, ракIалдаса кIулалги ричIун,

Жакъа бокьилаан рокьул бицине.

МацIалда рахарал кирталги тIутIун,

ТIамур анищ дихъе гьанже бегьизе.

 

Адабияталъул тарихалда тIад

Меседил хIатI хъвана ХъахIабросулъес.

Халкъалда цIар араб пасихIаталъул

Байрахъ босун ана Муил вокьулес.

 

Мун, гьал гIолилазе гIищкъул рукъги бан,

Къел ракьанда кIусун вихьула дида.

КъваригIанщиназе рокьул кьоги лъун,

Кьурулъ хутIарав духъ хал гьабулев дун.

 

Нижеда дур гIадаб, хIеренго рехун,

ХIалуцун речIчIулеб чIорго бихьичIо.

ГIинда кIутIилелде, рекIелъ росулел

Дур гIадал асараз росаби цIечIо.

 

РакIал гIащикъазе къойил гьурщизе,

Пихъил гъутIбиги чIун, ана кочIохъан.

Хъвадарухъабазе цIогьод хьвадизе,

ЦIолбол ахалги ран, ана цевехъан.

 

ЦIадаса ХIамзат

 

 

Рокьул гIемер хъвана ХъахIабросулъес…

 

Рокьул гIемер хъвана ХъахIабросулъес

ГIищкъудал къалмиде къварилъиялъгун

КъотIи тIубаларей  Муихъ инагьдун

Ана пакъирасул бухIараб гIумру

 

Замана рекъечIо пасихIлъиялда.

Замана рекъечIо мискинлъиялда.

Замана рекъечIо рокьул гIащикъас,

Рукьбазда цIа лъолеб сарин ахIидал

 

МугIрул гIащикълъараб рокьул цIураб черх,

Чара хун вукIана дуда хурхине.

Хабалъ вукъаниги,  мун теларилан.

Таваккал букIана хвезегIан досул.

 

Бечедав чиясул бекьилъа Муи.

Мун гIайибай йиго гIащикъ чIваялъе

Меседил гIадал нах гIарцул гвангвара

ГIужий гъолароан гьоболлъухъ ахIун.

 

СалихIов КъураМухIамад

 

 

 

 

Дуе хвел гьечIо

 

Илагьияб рокьул рукьбазе  арав,

Къайисил хабаде ячIун йиго дун.

КигIан ахIаниги хIалай чи щвечIев,

ГIащикъасул росулъ йиго дун жакъа.

 

Рокьул балагьаца кьалул цIалаца

Кьалде рехарав дург ьабула пикру

КьогIал мацIихъабаз,  гьагал гIадатаз,

ГIужие восарав,  тIола духъ магIу.

 

Бахъун ракI кьуниги божилъи гьечIеб

ГанчIилищ букIараб йокьулелъул ракI?

ГIумру баччаниги гIамал хисичIей

Огь,  магIарулалъул намусги яхIги.

 

ГIолез дур хабада рекьула тIугьдул,

Ракьалдаса рокьи тIагIун гутIизе.

Хераз, т Iагъур бахъун, гьабула хIурмат,

Рокьуй хисуларел васал гьаризе.

 

«Ракьул бутIа гьечIез, бокьоб панз гьечIез»

Цебехун босана дур рокьул байрахъ.

Балайдул кьоги тIун, кьалде ккарав дур,

Къимат борхат ккуна цIияб гIумруялъ.

 

Дур  «рокьул кьодасан»  цеехун арай

Жакъа магIарулай талихIай йиго.

Дур «къасидатазул»  дарсал цIаларал

ГIолилазул гIумру бигьаяб буго.

 

Замана анагIан  «уна тIогьол гIуж»

Халкъалъе бахIарго буго дур рокьи.

ЧIагояб щиналъе хвел хIакъаб буго

Хабалъ чIаго вуго,  МахIмуд ,мун нижей.

 

Саният КъебедмухIамадова

Унсоколо росу

 

 

МахIмуд, дида лъала дур рекIел бухIи

 

МахIмуд,  дида лъала дур рекIел бухIи,

ХIехьана соролел лугбазул гIазаб.

ГIарза хъвалеб гьечIо хъахIал накIкIазде,

РикIкIад вугониги рекIел хазина.

 

Ихдалил къо гIадин къоцIул хисулеб

Хасиятал  руго дир вокьулесул;

Бокьилаан,  МахIмуд,  бухIулеб рекIел

Цо панаяб хIухьел угьизе гьесги.

 

МахIмуд,  дуца рокьи ракьулъ  букъунищ?

Ракьалда доб рокьул махI хутIун гьечIин.

Муида мусру лъун балайищ бараб?

Балай гьечIеб бугин гьаб анкьил рокьи.

 

Бахумеседо Расулова

 

  

МахIмуд дур Муида бахиллъарай дун

 

МахIмуд,  дур Муида бахиллъарай дун

Нужер заманалда йижарай анищ.

ШагIир, дур гIищкъудул къадру лъалей дун,

Дур хьолбохъ, ГIашилтIа йикIарай анищ.

Унго дир вокьулес бикьичIеб рокьи,

Бикьун дур гьурмаде гьурщизе анищ.

Учузаб балаялъ бикъараб талихI,

ТалихI кьечIев дуе рагьизе анищ!

ГьукъарабгIан тIокIаб берзул балагьи,

Багьа тIадегIанаб батана нужер.

Эркенлъи камилаб мехалъул лъимал –

Лъим гIемераб гIищкъу гIадлъана нижер.

Жийго Муи гурей йокьулей лъачIев,

Мун такрарлъичIев щай мугIрул ясазе.

Силияб рокьиялъ наслуцин кьечIев,

Дур ияхI щвечIеб щай дир гьудуласе.

 

ТубхIат Зургьалова

 

 

МахIмудиде.

 

Дун ХъахIабросдерил майданлъиялда

МахIмудгун дандчIвазе хIалакун йиго,

ХIасратал кучIдузул,  хIеренаб цIадакь

ЦIалтун йиччизегIан эхетун чIезе.

 

МахIмуд мун лъукъичIо,  лъицаго чIвачIо

ЧIана абадиялъ чIагоязда гъорлъ,

Дуе рекIкI гьабичIо, гьудул хисичIо

ХутIана даимаб рокьуе нугIлъун.

 

Мун рокьул сардазул  тIохдеги вахун,

ТIамур хъвалев вуго гIолохъабазе

ГIищкъул балъголъидул пардавги борхун,

Берцинал ясазда вуго щурщулев.

 

Цоцаде щапулеб доб кIиябго тIегь

ТIун данде гьабураб босе гьаб квацIи.

ТIатIала тIуниги гъорлъ жубачIелъул

Гьуинлъи бихьизе гьекъе цо бакал.

 

ГIадатазул цIадаз  цIалтун  риччарал

Рагьизе гьарила Муида берал.

Бугьтаназ рухьарал гургинал гъуждул

Жемизе гьарила дур габуралда.

 

Поэт, мун лъукъичIо лъицаго чIвачIо

Гуллаялъ гуллие зарал гьабилищ?

МахIмуд, мун вухIизе цIаязда кIвечIо

ЦIаялъ цIваги бухIун,  хIал лъилго ккелищ.

 

Мун хутIана нахъе, хутIила нахъе

Нахъасанги речIчIун гьунар чIваларо.

«Меседил гIадалнах гIарцул гвангвара»

ГIадада хун ине халкъалъ толаро.

 

Гьале Расул вуссун дунялги сверун,

Сунареб цIа бугеб дур гъаситохъе.

Гъоле гьалбал рачIун ХъахIабросулъе

Соназ кьер хисичIев, кьабун баче квер.

 

Залпаъ МухIамадрасулова

 

 

Цо панаяб хIухьел

 

Цо панаяб хIухьел – МахIмудил угьи

Ургьимесалда цIа рекIунеб буго

Цо панаяб хIухьел «БухIулеб рекIел», -

РекIараб  цIадуца цIунулев вуго.

Кьурабазул сиртахъ, ссанда, щобазда,

Даимаб гьаракьлъун рокьи кIалъала.

КIалзухъ вахъана дун нахъегIанщиназ,

Щибго ургъел гьечIо, гъугъаде, сарин.

Инсан ругьунлъула гьаб дунялалда

Унтуде, рокьуде, рокьукълъиялде

Панаяб хIухьелалъ ругьун гьабуна

НагIана бикьулел рокьул нухазде.

Бекьдерил зобазда чIараб нур гIадин,

Игьалиб ахираб хвалил кечI гIадин.

Дида мацI лъалелде. цIар ахIилалде

АхIулеб батана гьеб дир тIалъиялъ.

Роржун уна накIкIал пащманлъидул цIун…

ЦIуне дун, цIуне дун, панаяб хIухьел.

 

МухIамад АхIмадов

 

 

РекIел чIваби

 

ГIолохъанав МахIмуд сураталдасан

Сабурго жакъаги вуго валагьун,

Бекараб хъурайсин, кьурарал михъал –

«Кьурулъ нух щвечIеб бис» борхалъиялда.

 

РагIулъ пири унеб авар мацIалда

Аваразул Пушкин вуго кIалъалев

«Дунял гIаламалъе алжанал кьолев,

Алжан дуего те, дойяс дие кье».

 

Гьанже рокьиялъул къотIи щварав дун,

ГIищкъуялъул гIурухъ гIенеккун вуго.–

Гьудулги кучIдузул гъварилъудасан

Дир рекIел тахиде яхуней йиго.

 

Къаси дур горда гъорлъ йокьарай гьудул,

Дица досул шигIру щуризе буго;

Щибаб рагIи кIутIун рекIел чIвабзазда

Цойги батIияб кечI ахIизе буго.                                        

 

Муи гIечIей ани Бекьдерилросулъ,

Бесдаллъилаан нилъМахIмуд гьечIого.

Цо яс лъачIейани дирги мацIалда

ЦIияб кечI кидаго бижилароан

 

КечI– къеч буссунеб ицц букIана досул,

ГIумру гьеб бугилан гьедана къайис.

Даимго чIагоявХъахIабросулъев

ЛъалкIлъун лъугьун вуго гьаб гIумруялда.

 

МухIамад АхIмадов

(«РекIелгун гаргар» абураб поэмаялдаса босараб). 

 

 

 

Цо сапаралда

 

МахIмуд аза-азар хивалазги цIун,

Харица бацараб сухъмахъ нухдасан,

РекIараб чуялда кьижарав гIадин,

Къолода квелъги бан вуго вачIинев.

Бакъараб айгъиралъ жегиги гIечIеб,

Цо-цо гIидраялда гIодоб кIал чIвала.

Ав гIедегIилаан гIагараб росулъ,

ГIищкъу гьалаглъарай гьудул йихьизе.

Гьаракь биччалаан хIасратаб кочIол,

ХIинкъи гьечIеб сапар букIарабани.

Асухъ кагъат буго карандабахчун,

Абулмуслимихъе хъвараб МахIачил,

Чияда лъачIого балъгояб куцалъ,

Кодобе гурони, кьогеян абун.

МугIрул ахалъуда риххарал гъугъдулъ

ГъоркьчIел буго гьабун гьав рекIарасе,

ЦохIо убачалъухъ ислам хисулев

ШагIир унеб нухде имамас ритIун.

РакIалда гьечIого барти лъалхъана,

ЦIал кIутIараб гIадин тIуркIун бачIана.

ТIа-тIала  регарал ганчIазда нахъа,

ХъахIал пагоназул паркъи бихьана.

Гьас жигар бахъана хъархъаз бицараб,

Ссанул рагIалалда гIодой ворчIизе.

Гъобасан лъар къотIун тIадеги вахун,

Миккил гъалгъаларал гъутIбукь вахчизе.

Амма рекIел анищ кинан тIубалеб,

ТIохьидал гулбузул цIад балеб буго.

Цо-цо гIинда аскIор хIиллаяб куцалъ,

ХIанчIазул гьаркьазда гьещтIелел руго.

Гьудул цо лахIзаталъ нахъ валагьана,

Нахъасан  речIчIараб чуялда щвана.

Чанил тIинчI гIадинаб гIедераб тулпар

Тамахаб гIурдада гIодоб речIчIана.

МахIмуд цин гьункьана тIаде бахъине,

ТIад бегараб чокьан хIетIе вахъизе.

КигIан къеркьаниги къуват гIечIого,

Къвалакьанги бахъун, кагъат бахчана.

Поэт, бакъ тIерхьине заман букIадго,

ТIатIала кIусараб росулъе щвана;

Щула гьарун нахъе квералги рухьун,

Кивали къотIносан тIаде вачана.

 

ТIасан гIодой руго данде рачIунел

Росдал гIисинлъимал, гIемерал чагIи.

Гьезда цебе-цебе хIамаги къотIун,

ХIажичиги вуго цохIо ахIулев.

ХIамида, рачIалде керенги гьабун,

Гьайбатай яс йиго рекIине гьаюн.

Берцинаб гьурмадул, къоно гIадинан,

КъватIиб баккараб бакI гьечIо лахI  бахун.

ХIажица кIовухъе гьаракьги биччан,

Гьалъул такъсир буго такрар гьабулеб.

Росасда чIухIарай, чIимхалги речIчIун,

ЧIвазе «имамасул» хIукму бугилан.

ШаргIалъул гIащтIичи цо лахIзаталда,

МахIмудихъ балагьун гьалгъан хутIана.

ГьебсагIат, вохиялъ релъиги биччан.

ГIодоб хIетIе кIутIун тIадегIан къана:

– Балагье, хIарамзад, дурр назмабаца,

Цо гьабулеб бугеб пайда бихьизе? –

«Рохьил гIужрукъида къоноги речIчIун

Къавулъа аразе кколеб жоялъухъ.

Жундузул мацIалда цIалун харбалгун,

ЦIуял жал гьусанин пасалъиялде;

Илбисалъ квер бакъун кучIдулгиг ьарун,

Капурлъизарунин тIолго руччаби.

ГIемер кватIичIого бегIераб ант мацI

ГIощтIоца къотIилеб къватIибеги цIан…

МагIарухъ къанагIаб къагIидаялъул,

КъачIараб, берцинаб, кIудияб рокъоб

Хъорщол манги цIураб тIансаялда тIад

Нажмудин шагь гIадин гIодов чIун вуго.

ГIин тIамун вуго гьав гьуинаб харбихъ,

ХъахIазул чапарас час ккун бицунеб

Кьер тIураб гьурмаде гьимиги рехун,

Гьоболас хулжазул кIалал ричана, –

КIиябго гIаг цIураб гIарцул пачкаби,

Мангиялде тIаде тIиритIун рана.

– Гьаниб буго, имам, кIиго миллион,

Цо дагьабго кумек квербакъи дуе.

КинабгIаги хIажат тIубазе буго

ТIад большевиказда михир бачине–

Мун Анжи бахъизе вахъараб къоялъ…

Нахъе гьал кIиялго кIалъазе течIо,

 

Тункун жанив рехун вачIана МахIмуд.

Жеги рагьун бугеб нуцIихъан къулун,

КъогогIан муридги кIалтIе гурана.

Цин Нажмудиница, тIадеги вахъун,               

ТIуртIулел квераца гIарац хачана.

Хадуб, гьеб бахчизе хIал кIвечIеб мехалъ,

КIалтIе гураразда гьадин ахIана:

– Яре рагъидаса нич гьечIеб умат,

Гьадин имамасул адаб рехарал:

Изну босичIого я ахIичIого,

ХIамул бокьой гIадин жанир рачIарал,

Гьав хадуб МахIмудихъ балагьун чIана,

БагIарал кIаркьайги гъунцIизе гьарун.

Цинги ццидахараб гьимиги гьабун,

Гьоболасде вуссун берал къинкIана:

–Щиб цIакъ вачIунарев, чIухIарав шагIир,

Нух къосунищ къаси къоринив ант ?

КочIоца босараб росу бугилан,

Рокьул гьаваялъищ гьанив вачарав?

Яги большевиказ кагъатги босун,

Кивниги витIунищ вачIинев вугев?

МахIачил кепказухъ комунистазе

Кумек гьабизейищ къватIив вахъарав?

– Дур умумуз гIадин гIарац-меседихъ

Рагъул щулалъаби ричичIо дица,

Яги Деникинил кагътил гъурщазухъ

Дагъистан хисизе хиялги гьечIо!

– Ваче  гьав хъурумсахъ гвандинив тIаме,

ТIасан хъал ккезегIан рохтиги бухе!

Метер рогьарабго кварида вала,

Кинабго халкъалда вихьулеб мехалъ!

Туснахъ рукъ цIунарав кIиго хъаравул

Хъалиман кьурулел гIодор чIун руго.

ГIисинккун щунщулеб цIадал гурони,

ТIокIаб сасго гьечIо сардил гIужалда.

ГIумаран абуна гьалмагъасдехун

Гьезул кIиясулго кIудияв гIадас,

Дуе талихI кьейги, лъалеб батани.

Лъабго рагIи абе МахIмудил кочIол.

Гьал хадур рехсарал рагIаби абуна:

«Инсан суратилан сиги кодой кьун,

Дир керен кваналеб кармангъур балай.

 

Кинида эбелалъ ясан цIар ахIун,

Дир рухI цIалеб буго рогьалил цIваялъ»

– Гьеб мацIалъ цIалдолеб цIар араб хIанчIий

ЦIарал сагIталищха–хутIарабгIумру?

Рокьи бергьин гуреб багьана гьечIев,

Нилъеца карамищ кварида валев?

– РачIаха борлъилин жанибехун къед,

Живго лъутулилан телев куцалда.

Тункун накIкIул цIураб бецIаб сардида,

АхIи хадуб бахъун хайир ккеларин.

ТIоцебе хIелеко ахIдолеб гIужалъ,

МахIмуд картIинисан къватIив хъурщана.

ХъахIлъи реххулаго хундерил росдал,

ХIорил рагIалалде гIунтIун вукIана.

 

Р. Атаев

(«Гургинаб гъурущ» абураб поэмаялдаса)            

 

  

Рокьул тахшагьарал

 

Ассаламу ГIалайкум,                          

ХъахIабросдал жамагIат,                      

Жугьаби меседилав,                                

МахIмудил гIагараб ракь                     

 

Рокьул тахшагьарилан                           

Тараб  магIарул росу,                             

ТечIого ракьалъ вачун,                          

ВачIун вуго дун духъе.                           

 

ГIащикъ къойил къваридаб                 

Каранда тIад кверги лъун,                                 

ГIодов чIараб рагъида                                             

РештIен бана дицаги.                                                       

 

Досул къваридаб къисмат

Къуркьулареб ракьул гуч,

Кинабго цебе бачIун,    

Цо дагьав пашманлъана.

 

ХIасраталъ хIал гьабидал

МахIмуд  чанги вахарал,

МугIруздегун щобазде

Щвана щавкъалъ вачун дун.

 

Бекьилъехун валагьун,

Дос щурарал шигIраби,

Щибаб хIарпккун ракIалде

РачIана дида гьанир.

 

Цинги хабаде щвана,

ШагIир жанив кьижараб

Кьун саламгун кIалъана

КIудияв гIащикъгун дун.

 

ГIищкъу гьавайилан тун                                         

Тирулел гьал гIолилал,         

Тараб щоларин абун,

Шагьабазда хадуб халкъ.

 

ХинкIал цIикIкIаразул цIар

ЦIвабзахъе бахун буго

ГIадлу биххун, гьаб дунял

Гьанже пасалъун  буго…

 

Дуца церего хъварал

РагIабазул ритIухълъи

МахIмуд, абе цойгиги,

Цодагьал гьал кантIизе.

 

Хер буго хабада тIад

Гьорохъе гьаргьадулеб,

Гьаракь буго ракьулъан

Макьилъ гIадин рагIулеб:

 

Рокьул къимат лъаларел

Лъай гьечIел пакъирзаби

ГIумру нужей жегиги

ЖужахIгIан захIмалъила.

 

МухIамад  ГъазимухIамадов,

(Унсоколо район, Балахьуниб росу.)

 

 

Рокьул сариназул сас къотIиларо.

 

Дунял гIаламалъе рокьи бикьарав

Рокьул гIащикъасе хвел букIунебдай?

Бекьилъа Муиде саринал хъварав,

Хъурайсин тIаргъилав кIочон толевдай?

 

ХъахIабросдал тарих меседалъ хъварав,

Хъалаги дагь буго дуе банани.

ГIумарХаямилги, Пирдаусилги,

Рокьул сариназул сси гьечIеб дургIан.

 

Дагъистан чIухIарав ЧIанкIал ученик,

ЧIваниги камичIо Кавказалъе мун.

Дунялго гвангъараб сунареб чирахъ,

Чара хун угьдила рокьи ант  духъ.

 

Рокьул асараца сири банщинал,

Щола МахIмудихъе пикрабалъ къойил.

Кьалул биценаца свакварал щинал,

Сас тун гIенеккула ант сариназухъ.

 

ТIубараб гIумрудул гIащикъал соназ,

ГIищкъу цохIо Муий цIунарав шагIир.

Соролел лугбазул гIакъубаялъул

ГIарзал цохIо гьелъий гьурщарав лачен.

 

Дур гьаракь къотIараб къо бачIинаро,

Къадруги,  намусги цIунарав гIащикъ.

Рокьул сариназул сас къотIиларо,

Сунареб гIищкъуялъ вухIарав къайис.      

 

КъурамухIамад СалихIов

 

 

ХъахIабросулъе сапар

 

ГIащикъил росулъе сапаралъ щведал,

Сабру хвана чорхол,  ссудана керен.

ТIабигIат берцинаб тIалъи бихьидал

Пикрабазул г Iоралъ гьавуна гьалаг

 

ЦохIо ант цIар гIела магIаруласе,

ГIищкъуялъ вухIулеб лахIзат хIехьезе.

Дур къвакIи босила рокьул гIащикъас,

Йокьулей сабаблъун хвезе кканиги.

 

ГIинде хъубухъараб хъурайсин тIагъур,

ТIадго бижарабгIан рекъараб сипат.

Сверухълъи урхъараб чIегIерал бераз,

ЧIваркьун балагьиялъ гьабулеб асар.

 

Каранда жендулел жугьаби,  бакънал,

Къойил тIармидалъун тIатарал къватIир.

ГIекколеб ракIалъул хIакъикъат рехсон,

ХIурупал риччарал роржине зодор.

 

Ракьалда тIубачIеб рокьи тIубанин,

ТIаде вахъун МахIмуд вихьана макьилъ.

Бекьилъа Муигун данделъанилан,

Доба алжаналда бицана вохун

 

Дие бокьилаан гIащикъил мина,

КъачIан музеялде сверизабизе.

Рокьул аятазул цо хутIичIого,
Халкъалъухъе щвезе тIахьал риччазе.

 

Дирги анищ буго мун гIураб росдал,